ৰামোজী উৎকৰ্ষ বঁটা : অন্য় ভাষাই আমাৰ জনজাতীয় পৰিচয়ৰ ওপৰত হেঁচা দিছে : অধ্যাপক সতুপতি প্ৰসন্ন শ্ৰী

হায়দৰাবাদ: ভাৰতৰ অন্যতম প্ৰভাৱশালী ভাষাবিদ তথা অন্ধ্ৰপ্ৰদেশত উপাচাৰ্য হিচাপে কাৰ্যনিৰ্বাহ কৰা প্ৰথমগৰাকী জনজাতীয় মহিলা অধ্যাপক হৈছে সতুপতি প্ৰসন্ন শ্ৰী ৷ শ্ৰীয়ে জনজাতি জনগোষ্ঠীৰ ভাষা সংৰক্ষণৰ জৰিয়তে জনজাতি জনগোষ্ঠীৰ মৰ্যাদা আৰু পৰিচয়ৰ বাবে যুঁজ দি নিজৰ কেৰিয়াৰৰ ভালেখিনি সময় অতিবাহিত কৰিছে ।

বিপন্ন ভাষাক নথিভুক্ত কৰাৰ পৰা আৰম্ভ কৰি কেৱল মৌখিক পৰম্পৰা হিচাপে বিদ্যমান ভাষাৰ বাবে লিপি প্ৰস্তুত কৰালৈকে তেওঁৰ কামে দীৰ্ঘদিনীয়া প্ৰান্তীয় গোটসমূহক সাংস্কৃতিক আৰু বৌদ্ধিক দৃশ্যমানতা প্ৰদান কৰিছে ।

কলা আৰু সংস্কৃতি শাখাত ৰামোজী উৎকৰ্ষ বঁটা লাভ কৰি তেওঁ ই টিভি ভাৰতৰ সিদ্ধাৰ্থ ৰাওৰ সৈতে ভাষাবিজ্ঞানৰ অগতানুগতিক যাত্ৰা, আৱেগিক আৰু সামাজিক বাস্তৱতাৰ বিষয়ত বাৰ্তালাপ কৰে ৷ যিয়ে তেওঁৰ এই অভিযানক সাকাৰ ৰূপ দিছিল ৷ তেওঁ বিশ্বাস কৰে যে ভাষা পৰিচয়ৰ আটাইতকৈ শক্তিশালী ভিত্তি আজিও হৈ আছে ।

সাক্ষাৎকাৰৰ কিছু অংশ-

সিদ্ধাৰ্থ ৰাও: ষ্টুৱাৰ্টপুৰমৰ পৰা আজিৰ তাৰিখলৈ আপুনি য’ত থিয় হৈ আছে, এই যাত্ৰাৰ স্মৃতি কি কি ?

অধ্যাপক সতুপতি প্ৰসন্ন শ্ৰী: অধিকাংশ লোকেই মই ষ্টুৱাৰ্টপুৰমৰ বুলি স্বাভাৱিকতে ভাবে, আচলতে সেয়া নহয় । মোৰ দাদা এজন শিক্ষক আৰু তেওঁ এখন স্কুলৰ প্ৰধান শিক্ষকৰূপে কাৰ্যনিৰ্বাহ কৰিছিল । ১৪ বছৰ বয়সত দেউতাই বিশাখাপট্টনমলৈ আহিছিল । যিহেতু তেওঁ ৰে’ল বিভাগত কাম কৰিছিল, গতিকে আমি বিভিন্ন ঠাইলৈ যাবলগা হ’ল । দেউতা ষ্টুৱাৰ্টপুৰমৰ নহয়, মোৰ দাদাহে আছিল ।

সিদ্ধাৰ্থ ৰাও: আমাৰ দেশত শিক্ষাৰ ক্ষেত্ৰত একপক্ষীয় দৃষ্টিভংগী আছে, হয় অভিযন্তা হোৱা, নহয় চিকিৎসক হোৱা । কিহে আপোনাক প্ৰথমে ভাষা বা ভাষাবিজ্ঞানৰ প্ৰতি আকৰ্ষণ কৰিছিল ?

অধ্যাপক সতুপতি প্ৰসন্ন শ্ৰী: এই যাত্ৰা পৰিকল্পিত নাছিল । মই বাধ্য হৈছিলোঁ, প্ৰায় প্ৰয়োজনীয়তাৰ বাবেই ৷ কাৰণ এনেকুৱা কিছুমান বিষয় আছিল যিয়ে আপোনাক আমনি কৰে আৰু আপোনাৰ আভ্যন্তৰীণ শান্তি বিঘ্নিত কৰে । আপোনাৰ মনোজগতৰ আবেগিক আৱৰণখন ফালি পেলায় । যেতিয়া এই বিক্ষিপ্ততা প্ৰৱেশ কৰে আৰু যেতিয়া কোনো সহমানে আপোনাক মানুহ বুলি চিনি নাপায়, তেতিয়া ই আপোনাক স্বয়ংক্ৰিয়ভাৱে কথাবোৰক লৈ প্ৰশ্ন উত্থাপন কৰিবলৈ বাধ্য কৰে ।

তেতিয়াই মই ভাবিবলৈ ধৰিলোঁ, ‘‘কিহৰ বাবে মোৰ লগত ভাল আচৰণ কৰা হোৱা নাই ?’’ এনে নহয় যে মই যে নীচ আৰু আন কোনোবা উচ্চ । তেওঁলোক তেওঁলোকেই, আমিও তেনেদৰে একেই ৷ এই বৈষম্য, সামাজিক তন্ত্ৰত আৱেগিক হাৰাশাস্তি… মোৰ সকলো (আকাংক্ষিত) গুণ থকাৰ পিছত মই কিয় বিচলিত হ’ম ? সেইটোৱেই আছিল মোৰ চিন্তা ।

মই বুজিলোঁ যে কেৱল ময়ে নহয় । হাজাৰ হাজাৰ লোক, মোৰ পূৰ্বপুৰুষ, কেৱল ষ্টুৱাৰ্টপুৰমৰ দৰে ঠাইৰ সৈতে তেওঁলোকৰ পৰিচয় জড়িত হোৱাৰ বাবেই দুৰ্ব্যৱহাৰ আৰু হাৰাশাস্তি কৰা হৈছিল । মৌলিকভাৱে কোনোবা ষ্টুৱাৰ্টপুৰমৰে হওক বা বেংগালুৰুৰ হওক, কোনো কথা হ’ব নালাগে ৷ কথাটো হ’ল এইবোৰ জনজাতীয় গোট । তেওঁলোকৰ আনুষ্ঠানিক শিক্ষা নাথাকিবও পাৰে, কিন্তু তেওঁলোকৰ আৱেগিক আৰু মানসিক বুদ্ধিমত্তা আছে । তেওঁলোকৰ মগজুৱে সুন্দৰকৈ কাম কৰে । কিন্তু তেওঁলোকৰ নিজৰ পৰিচয় নাই, বিশেষকৈ লিপিযুক্ত ভাষা থকাৰ অৰ্থত ।

যেতিয়া আপোনাৰ সেই ধৰণৰ পৰিচয় নাথাকে, তেতিয়া মানুহে আপোনাক অনুভৱ কৰোৱাই যে আপুনি তেওঁলোকৰ সমপৰ্যায়ৰ নহয় । আপোনাৰ পৰিচয় তেওঁলোকতকৈ নিম্ন ৷ অনুভৱ কৰোৱই যে আপুনি তেওঁলোকৰ ভৰিৰ ওচৰতহে বহিব লাগিব । গতিকে শিক্ষাই এক বৃহৎ পৰিৱৰ্তন আনে । এটা কাহিনীয়ে একোটা বৃহৎ পাৰ্থক্য আনে, বিশেষকৈ তেতিয়া… যেতিয়া আপুনি শৈক্ষিক ক্ষেত্ৰত কাম কৰি থাকে । যদি আপুনি এই দৌৰত আগবাঢ়ি নাযায়, তেন্তে মানুহে আপোনাক স্বয়ংক্ৰিয়ভাৱে তললৈ ঠেলি দিয়ে ।

সিদ্ধাৰ্থ ৰাও: আপুনি ভাষাক পৰিচয়ৰ এক প্ৰকাৰ আৰু আনৰ সৈতে যোগাযোগৰ উপায় হিচাপে ব্যৱহাৰ কৰাৰ কথা কৈ আছিল । সেইটোৱেই নেকি আপোনাক এই বিপন্ন ভাষাসমূহৰ প্ৰতি আকৰ্ষণ আৰু এই লিপিসমূহ সৃষ্টিৰ কাম কৰিবলৈ অনুপ্ৰাণিত কৰিছিল ?

অধ্যাপক সতুপতি প্ৰসন্ন শ্ৰী: প্ৰথমতে যেতিয়া মই এই কামটো কৰিব বিচাৰিছিলো, তেতিয়া মই কোনো নিৰ্দিষ্ট গন্তব্যস্থানৰ কথা মনত নাৰাখি নিজকে আগুৱাই লৈ গৈ আছিলো । কিন্তু যেতিয়া পৰিস্থিতি নিয়ন্ত্ৰণ কৰিবলৈ ধৰিলোঁ, তেতিয়াই বুজিলোঁ মোৰ চৌপাশৰ সমস্যাবোৰৰ বিশালতাৰ কথা । তেতিয়াই বুজিলোঁ যে কেৱল মইয়েই নহয়, ইমানবোৰ মানুহ আছে, যিয়ে জীৱনত কেতিয়াও এই ধৰণৰ পোহৰ দেখা নাই ৷ তেওঁলোকৰ মাক-দেউতাক শিক্ষিত নাছিল আৰু তেওঁলোক নিজেও শিক্ষিত নাছিল ৷

এই সকলোবোৰৰ কথা ভাবিলে মনত পৰে যে ভাৰতৰ প্ৰায় ৭% জনসংখ্যাই জনজাতীয় লোক । বিশেষকৈ অন্ধ্ৰপ্ৰদেশ, ছত্তীশগড়, ঝাৰখণ্ড, ওড়িশা, মধ্যপ্ৰদেশৰ আদিবাসীসকলে মুখামুখি হয় এই দুৰ্দশাৰ । এই আটাইকেইখন ৰাজ্যতে জনজাতীয় জনগোষ্ঠীয়ে আনৰ তলত বাস কৰে । এই কাহিনী প্ৰায় সকলো জনজাতিৰে, যিসকলৰ ভাষা জনা নাযায় । তেওঁলোকৰ কথিত ভাষা আছে, যাক আমি মৌখিক সাহিত্য বুলি কওঁ ।

ৰামোজী উৎকৰ্ষ বঁটা বিজয়ী অধ্যাপক সতুপতি প্ৰসন্ন (ETV Bharat)

সময়ৰ লগে লগে মই উপলব্ধি কৰিলোঁ যে কোনো এটা বিশেষ অঞ্চলৰ ভাষা ক’ব পাৰিলে সেই ভাষাই জীৱন কঢ়িয়াই আনে । কিন্তু যেতিয়া ৰাষ্ট্ৰভাষাবোৰৰ কথা আহে বা স্থানীয় ভাষাবোৰৰ কথা আহে, তেতিয়া আপোনাৰ ভাষাই নিজৰ মূল ৰূপ, তাৰ সাৰ, তাৰ সোৱাদ হেৰুৱাই পেলায় । গতিকে আপোনাৰ নিজৰ পৰিচয় লাগে আৰু তাৰ লগে লগে আপোনাৰ নিজৰ ভাষাৰ প্ৰয়োজন আৰু আপোনাৰ ভাষাৰ লিপি থকাটো প্ৰয়োজন ।

সিদ্ধাৰ্থ ৰাও: আপুনি কৈছে যে এইবোৰ মৌখিক পৰম্পৰা, লিপিবিহীন মৌখিক সাহিত্য । গতিকে যেতিয়া আপুনি প্ৰজন্মৰ পিছত প্ৰজন্মৰ মাজেৰে মুখৰ পৰা মুখলৈ বিকশিত আৰু প্ৰসাৰ হোৱা মৌখিক সাহিত্য থকা ভাষা হিচাপে লৈ আপুনি চিত্ৰনাট্য প্ৰস্তুত কৰাৰ সিদ্ধান্ত গ্ৰহণ কৰে, তেতিয়া সেয়া আপুনি শূন্যৰ পৰা আৰম্ভ কৰিবলগীয়া কাম নহয় নে ?

অধ্যাপক সতুপতি প্ৰসন্ন শ্ৰী: সেই সময়ত আদিবাসীসকলে নিজৰ নিজৰ প্ৰদেশৰ ভিতৰতে বাস কৰিছিল । তেওঁলোকৰ পূৰ্বজ আৰু পূৰ্বপুৰুষসকলে সকলো কথা মৌখিক সাহিত্যৰ জৰিয়তে কৰিছিল যাক আপুনি “পৰিয়াল ব্যৱস্থা” বুলি ক’ব পাৰে আৰু এই ব্যৱস্থাৰে আগবঢ়াই নিছিল; কিন্তু আজি আমাৰ জনজাতীয় পৰিচয়ৰ ওপৰত আন ভাষাৰ হেঁচা আহি পৰিছে । এনে অৱস্থাত মানুহে লাহে লাহে নিজকে জনজাতীয় বুলি পৰিচয় দিবলৈ বাদ দিয়ে ।

যেতিয়া পৃথিৱীত মোৰ পৰিচয় এগৰাকী জনজাতীয় এবাৰ প্ৰকাশ পায় তেতিয়া মোক সকলোৱে হেয়জ্ঞান কৰিবলৈ আৰম্ভ কৰে । তেওঁলোকৰ মানসিকতা এনেকুৱা হৈ পৰে যে মোক শিক্ষিত জনজাতীয় বুলি নাভাবে । এসময়ত পুৰণি পৰম্পৰাগত ব্যৱস্থাৰে জংঘলত বাস কৰা জনগোষ্ঠীটোকহে তেওঁলোকে দেখা পায় । সেইখনেই হৈছে তেওঁলোকে ধৰি ৰখা একমাত্ৰ প্ৰতিচ্ছবি । কিন্তু মই কওঁ: আনকি সেই মানুহবোৰো বুদ্ধিমান আছিল আৰু আপুনি বিশ্বব্ৰহ্মাণ্ডৰ ভাষা বুলি ক’ব পৰা ভাষাটোৰ সৈতে সংযোগ স্থাপন কৰাৰ বিশেষ ক্ষমতা তেওঁলোকৰ আছিল। সেই কথা তেওঁলোকে প্ৰজন্মৰ পিছত প্ৰজন্ম ধৰি ৰাখিবলৈ সক্ষম হৈছিল।

আজি আপুনি কি, কাইলৈ হয়তো আপোনাৰ ​​মনত নাথাকিব। আমাৰ মনত, আমাৰ জীৱনশৈলীত (আধুনিক যুগত) বহুতো প্ৰভাৱে আমাৰ ওপৰত আধিপত্য বিস্তাৰ কৰি আছে । এই সকলোবোৰ প্ৰভাৱৰ হেচাতেই মই অনুভৱ কৰিলো যে আমাক এনে এটা পৰিচয় লাগে যিয়ে আপোনাক নিজৰ বুলি অনুভৱ কৰে, আপুনি এটা বিশেষ বংশৰ পৰা আহিছে, এটা বিশেষ জনগোষ্ঠীৰ পৰা আহিছে । এয়াই হৈছে আপোনাৰ সংস্কৃতি।

আমাৰ প্ৰত্যেকৰে নিজৰ নিজৰ সাংস্কৃতিক পৰিচয়ৰ প্ৰয়োজন আছে । ভাৰত এখন ধৰ্মনিৰপেক্ষ ৰাষ্ট্ৰ । আমেৰিকান বা পশ্চিমীয়া সমাজে আমাক কিয় কৌতুহলৰ দৃষ্টিৰে চাই আছে ? কাৰণ আমাৰ সাংস্কৃতিক পৰিচয় শক্তিশালী । আপুনি মালয়ালী, তামিল অথবা আন যিকোনো বস্তুতকৈ ই হৈছে অধিক গুৰুত্বপূৰ্ণ । বহিঃৰাষ্ট্ৰলৈ গ'লে কোনেও সোধা নাই আপুনি জনজাতীয় নে হিন্দু বা ব্ৰাহ্মণ । তেওঁলোকে কেৱল কয়, “ আপুনি ভাৰতীয়।” মই সেইটো পৰিচয়েই বিচাৰো । কিন্তু ইয়াত আমাৰ নিজৰ সমাজতে আপোনাৰ পৰিচয় অনন্য শক্তি হিচাপে থিয় দিয়ে । আপোনাৰ পূৰ্বপুৰুষে দিয়া সংস্কৃতিক আপুনি যিদৰে আগবঢ়াই নিছে তাৰ দ্বাৰা আপোনাৰ নিজৰ পৰিচয় থাকিবই লাগিব, আপোনাৰ ভাষাই প্ৰতিনিধিত্ব কৰিবই লাগিব ।

সিদ্ধাৰ্থ ৰাও: আপুনি উল্লেখ কৰিছে যে ধৰ্ম বা জাতিতকৈও পৰিচয় আৰু অস্তিত্বৰ বাবে ভাষা কেন্দ্ৰীয় । বিপন্ন আৰু জনজাতীয় ভাষাৰ সৈতে আপোনাৰ কামৰ প্ৰতি লক্ষ্য ৰাখি, য’ত ভাষীসকলে প্ৰায়ে বৈষম্যৰ সন্মুখীন হয়, আপোনাৰ এই প্ৰচেষ্টাক এই সম্প্ৰদায়সমূহৰ ভাষা আৰু সংস্কৃতিৰ প্ৰতি গৌৰৱ পুনৰ ঘূৰাই অনাৰ প্ৰয়াস হিচাপে গণ্য় কৰিব পাৰিনে?

অধ্যাপক সতুপতি প্ৰসন্ন শ্ৰী: হয়, হয়, বহুত । আমাৰ নিজৰ নোহোৱা সত্বেও ইংৰাজী ভাষাৰ প্ৰতি মানুহৰ আকৰ্ষণ বৃদ্ধি পাইছে । তথাপিও আমি ইংৰাজীতে কথা কওঁ আৰু চিন্তা কৰো । কিন্তু আমাৰ আত্মিক অনুভৱ আমাৰ মাতৃভাষা । আমি আমাৰ আৱেগক এনে এটা ভাষালৈ অনুবাদ কৰো যিটো সকলোৱে শুনিবলৈ অধিক শুৱলা ।

সিদ্ধাৰ্থ ৰাও: আপোনাৰ যাত্ৰাক জনজাতীয় পটভূমিৰ পৰা অহা, জনজাতীয় পটভূমিৰ মহিলা হিচাপে আপোনাৰ ব্যক্তিগত পৰিচয়ে কেনেকৈ গঢ় দিছে ? তদুপৰি আপুনি বহুতো বঁটা লাভ কৰিছে, যেনে নাৰীপুৰস্কাৰ বঁটা আৰু এতিয়া ৰামোজী উৎকৃষ্টতা বঁটা । এই সকলোবোৰ আপোনাক কেমেদৰে একাত্ম কৰিছে ?

অধ্যাপক সতুপতি প্ৰসন্ন শ্ৰী : মোৰ পটভূমিৰ বাবে মোৰ পূৰ্বপুৰুষসকল ৰক্ষণশীল আছিল। কিন্তু মোৰ দেউতা আছিল অতিকৈ উদাৰ; তেওঁ ছোৱালীক শিক্ষিত কৰাটো সমীচিন বুলি গণ্য় কৰিছিল । যেতিয়া এগৰাকী মহিলাই নিজৰ শিপা বিচাৰি জনজাতীয় অঞ্চললৈ যায় আৰু তেওঁ সম্পূৰ্ণ নতুন ধাৰণা এটা বুজিবলৈ চেষ্টা কৰে, তেতিয়া সেই ধাৰণাটো সহজে গ্ৰহণ কৰিব নোৱাৰে । এই ধৰণৰ স্থানত প্ৰৱেশ কৰা এগৰাকী মহিলাক পুৰুষে ভাল নাপালে, পিতৃতন্ত্ৰ সদায় আছিল, আৰু তেওঁলোকে এই সমগ্ৰ পৰিঘটনাক নিষিদ্ধ বুলি গণ্য কৰিছিল । মোৰ পৰিচয়ৰ বাবে বহুতে মোক সামাজিকভাৱে বহিষ্কাৰ কৰিছে। কিন্তু সেইবোৰক মই কেতিয়াও গুৰুত্ব দিয়া নাছিলো। যি কৰিব বিচাৰিছিলো, মই কৰিছিলো । সঁচা কথা ক’বলৈ গ’লে যেতিয়া মই কৰিলো, তেতিয়া অনুভৱ কৰিলোঁ যে মহাবিশ্বই মোক বিচাৰিছে। ঈশ্বৰ আৰু স্বৰ্গই মই এই কামটো কৰাতো বিচাৰিছিল। মই মাত্ৰ এগৰাকী অনুঘটকহে মাথোঁ ।