নেপাল সদৃশ দুৰ্যোগৰ ভাবুকি ! জম্মু-কাশ্মীৰৰ হিমবাহ সন্দৰ্ভত বৃহৎ সতৰ্কবাণী বিজ্ঞানীৰ
উপগ্ৰহীয় অধ্যয়নত পোহৰলৈ আহিছে চাঞ্চল্যকৰ তথ্য । ঝিলাম আৰু আন আন নদীত কিয় বৃদ্ধি পাইছে বানৰ আশংকা । এক প্ৰতিবেদন ।
Published : August 29, 2026 at 7:38 AM IST
শ্ৰীনগৰ: নেপালৰ প্ৰলয়ংকাৰী বানে পুনৰবাৰ হিমালয় পাদদেশত সৃষ্টি হ'ব পৰা বিপদৰ আশংকা ঘনীভূত কৰিছে । এই বিপদাশংকাৰ মাজত আছে জম্মু-কাশ্মীৰো । ক্ৰমাৎ গলিবলৈ ধৰা হিমবাহ, পাহাৰৰ গৰা আৰু নেৰানেপেৰা বৰষুণৰ ফলত এটাৰ পিছত ডাঙৰ বিপদৰ জন্ম দিয়াৰ সম্ভাৱনা বৃদ্ধি পাইছে ।
নেপালৰ শেহতীয়া মহাপ্ৰলয়ে প্ৰমাণ কৰিলে যে কেনেকৈ সুউচ্চ পাহাৰীয়া এলেকাত সংঘটিত হোৱা যিকোনো ঘটনাই সমভূমিত মহাপ্ৰলয়ৰ ৰূপ ধাৰণ কৰিব পাৰে । এই ঘটনাৰ পিছতে বিজ্ঞানীসকলে এই দুৰ্যোগৰ আঁৰৰ কাৰণসমূহৰ ওপৰত অনুসন্ধান কৰি আছে । য’ত বৰফ আৰু শিল বাগৰি অহাৰ সম্ভাৱনা, পানীৰ গতি সলনি, পাহাৰীয়া উপত্যকাৰ মাজেৰে বৃহৎ পৰিমাণৰ ধ্বংসাৱশেষৰ প্ৰবাহ আদি অন্তৰ্ভুক্ত কৰিছে ।
জম্মু-কাশ্মীৰেও প্ৰায়েই একেধৰণৰ প্ৰত্যাহ্বানৰ সন্মুখীন হৈ আহিছে । এই কেন্দ্ৰীয় শাসিত অঞ্চলতো বিস্তৃত হিমবাহ, উচ্চ উচ্চতাৰ হিমবাহৰ হ্ৰদ, স্থায়ীভাৱে জমা হোৱা বৰফ আৰু ঠেক পাহাৰৰ আবৃত্ত । আৱাসিক অঞ্চল, পথ, জলবিদ্যুৎ প্ৰকল্প, পৰ্যটনস্থলী, তীৰ্থযাত্ৰা পথসমূহ নদীৰ কাষত আৰু এই স্পৰ্শকাতৰ গৰাবোৰৰ তলত অৱস্থিত ।
কাশ্মীৰ বিশ্ববিদ্যালয়ৰ ভূ-তথ্যবিজ্ঞান বিভাগৰ মুৰব্বী আৰু সহকাৰী অধ্যাপক ড৹ ইৰফান ৰছিদে কয় যে হিমালয় অঞ্চলৰ বিপদক পৃথক দৃষ্টিভংগীৰে চোৱা উচিত নহয়, কিয়নো পাহাৰৰ এটা অংশৰ পৰিৱৰ্তনে আন ঠাইতো বিপদৰ ওপৰত প্ৰভাৱ পেলাব পাৰে ।
অঞ্চলটোৰ প্ৰত্যাহ্বান কেৱল ডাৱৰ বিস্ফোৰণতে সীমাবদ্ধ নহয় । অত্যধিক বৰষুণৰ ফলত ক্ষন্তেকীয়া বানৰ সৃষ্টি হ’ব পাৰে, ভূমিস্খলনে নদীসমূহ বন্ধ কৰি দিব পাৰে আৰু তাৰ পিছত বৃহৎ পৰিমাণৰ পানীৰ ধাৰা নিৰ্গত কৰিব পাৰে, আনহাতে অস্থিৰ হিমবাহৰ হ্ৰদসমূহেও দ্ৰুতগতিত পানী নিষ্কাশন কৰিব পাৰে ।
হ্ৰদসমূহত শিল বা বৰফৰ টুকুৰাবোৰ পৰাৰ ফলত বৃহৎ পৰিমাণৰ নামি আহি ভয়াবহ পানীৰ ধলৰ সৃষ্টি কৰিব পাৰে । তাৰ পিছত বাঢ়নী পানীয়ে বৃহৎ শিল, গছ আৰু পলস কঢ়িয়াই নিব পাৰে, যাৰ ফলত বিপজ্জনক ধ্বংসাৱশেষৰ প্ৰবাহৰ সৃষ্টি হয় ।
শেহতীয়াকৈ জম্মু-কাশ্মীৰত সংঘটিত দুৰ্যোগে এই ভাবুকিৰ আশংকা ঘনীভূত কৰিছে
২০২৫ চনৰ ১৪ আগষ্টত কিষ্টৱাৰৰ চিছ’টিত সংঘটিত হোৱা দুৰ্যোগৰ আঁৰত প্ৰশাসনে ডাৱৰ বিস্ফোৰণ বুলি কয় । কিন্তু সেই দুৰ্গম, ওখ পাহাৰীয়া অঞ্চলটোত বৰষুণ জোখা যন্ত্ৰৰ অভাৱত বৰষুণৰ পৰিমাণে ডাৱৰ বিস্ফোৰণৰ সীমা অতিক্ৰম কৰিলে নে নাই সেইটো স্বতন্ত্ৰভাৱে নিৰ্ণয় কৰাটো কঠিন হৈ পৰিছিল ।
ভাৰতীয় বতৰ বিজ্ঞান বিভাগৰ তথ্য অনুসৰি ডাৱৰ বিস্ফোৰণৰ সংজ্ঞা হ’ল এঘণ্টাত ১০০ মিলিমিটাৰতকৈ অধিক বৰষুণ হোৱা । বহু ওখ পাহাৰীয়া অঞ্চলত বৰষুণৰ প্ৰত্যক্ষ নিৰীক্ষণৰ অভাৱ । ইয়াৰ ফলত অতি সৰু আৰু আৱদ্ধ অঞ্চলত প্ৰচণ্ড বৰষুণৰ তীব্ৰতা নিৰ্ণয় কৰাটো কঠিন হৈ পৰে । এই পাৰ্থক্য এই কাৰণেই গুৰুত্বপূৰ্ণ যে জোখ-মাখ ল'ব নোৱৰাৰ অৰ্থ এয়া নহয় যে বিপদৰ অন্ত পৰিল ।
চিচোটি দুৰ্যোগে প্ৰমাণ কৰিলে যে পানী আৰু ধ্বংসাৱশেষে পাহাৰীয়া বসতি এটা কিমান সোনকালে ধ্বংস কৰিব পাৰে । মাচাল মাতা তীৰ্থযাত্ৰাৰ সময়ত সংঘটিত হোৱা এই ক্ষন্তেকীয়া বানত কেইবা ডজন লোকৰ মৃত্যু হোৱাৰ লগতে অট্টালিকা, যান-বাহন, অন্যান্য আন্তঃগাঁথনিৰ ব্যাপক ক্ষতিসাধন হয় । ইয়াৰ উপৰিও দূৰৱৰ্তী পাহাৰীয়া জলভাগত দুৰ্যোগ নিৰীক্ষণৰ অভাৱসমূহো পোহৰলৈ আহিছিল ।
ড৹ ইৰফানে কয় যে উপগ্ৰহীয় অধ্যয়নে এই অভাৱসমূহ দূৰ কৰাত সহায় কৰিব পাৰে, কিয়নো ইয়াৰ দ্বাৰা বিজ্ঞানীসকলে বৃহৎ আৰু দুৰ্গম অঞ্চলসমূহ নিৰীক্ষণ কৰিব পাৰে য’ত স্থলভিত্তিক নিৰীক্ষণৰ কোনো সুবিধা নাই ।
কেৱল ধাৰাসাৰ বৰষুণতে সীমাবদ্ধ নহয় চিন্তা
কাশ্মীৰৰ হিমালয় অঞ্চলত বৰফেৰে আবৃত ভূ-প্ৰকৃতিৰ যথেষ্ট পৰিৱৰ্তন দেখা গৈছে । হিমবাহ সংকুচিত হৈছে, বৰফাবৃত্ত হ্ৰদৰ আকাৰ আৰু আকৃতি সলনি হৈছে আৰু বিজ্ঞানীসকলে এতিয়া পাৰ্মাফ্ৰষ্ট আৰু শৈল হিমবাহৰ বিষয়ে বিশদভাৱে অধ্যয়ন কৰি আছে ।
কাশ্মীৰ হিমালয়ৰ ১৪৭টা হিমবাহৰ ওপৰত উপগ্ৰহীয় অধ্যয়নত দেখা গৈছে যে ১৯৮০ চনত ইয়াৰ মুঠ ক্ষেত্ৰফল প্ৰায় ১০১.৭ বৰ্গ কিলোমিটাৰৰ পৰা ২০১৮ চনত ৭২.৪ বৰ্গ কিলোমিটাৰলৈ হ্ৰাস পাইছে – যিটো প্ৰায় ২৯ শতাংশ হ্ৰাস পাইছে বুলি উল্লেখ কৰা হৈছে ।
১৯৯২ চনৰ পৰা ২০২০ চনৰ ভিতৰত ৯টা হিমবাহৰ ওপৰত কৰা আন এক অধ্যয়নত দেখা গৈছে যে হিমবাহৰ অঞ্চল গড়ে ২০.৮ শতাংশ হ্ৰাস পাইছে আৰু হিমবাহৰ সন্মুখভাগ বছৰি গড় হাৰত প্ৰায় ১৪ মিটাৰ পিছুৱাই গৈছে ।
কোলাহোই হিমবাহতো যথেষ্ট অৱনতি ঘটা বুলি তথ্য পোহৰলৈ আহিছে । ১৯৬২ চনৰ পৰা ২০১৮ চনৰ ভিতৰত উপগ্ৰহীয় তথ্য অনুসৰি ইয়াৰ প্ৰায় ২৩.৬ শতাংশ বৰফ গলি গৈছে আৰু ২০০০ চনৰ পৰা গলি যোৱাৰ হাৰ ত্বৰান্বিত হৈছে ।
হিমবাহৰ পিছুৱাই যোৱা বা গলি যোৱাৰ অৰ্থ তাৎক্ষণিকভাৱে বান পৰিস্থিতিৰ সৃষ্টি হ'ব বুলি ক'ব নোৱাৰি । কিন্তু ই বৰফাবৃত্ত হ্ৰদ আৰু পাহাৰৰ ঢাল গঠন আদিৰ জৰিয়তে প্ৰাকৃতিক পৰিৱেশৰ পৰিৱৰ্তন ঘটাব পাৰে ।
বৰফাবৃত্ত হ্ৰদৰ আকাৰ বৃদ্ধি আৰু ইয়াৰ পৰিৱৰ্তিত আচৰণৰ সন্দৰ্ভত এক নতুন চিন্তাৰ সৃষ্টি
১৯৯২ চনৰ পৰা ২০২৪ চনলৈকে উপগ্ৰহীয় তথ্য ব্যৱহাৰ কৰি ২০২৬ চনৰ জানুৱাৰী মাহত জাৰ্নেল অৱ হিমবাহত প্ৰকাশিত এক অধ্যয়নত কাশ্মীৰ হিমালয়ৰ ২৫০০ মিটাৰৰ ওপৰৰ উচ্চতাত ১৫৫টা বৰফাবৃত্ত হ্ৰদ চিনাক্ত কৰা হৈছে ।
জম্মুৰ পশ্চিম হিমালয়ান আঞ্চলিক কেন্দ্ৰৰ নেশ্যনেল ইনষ্টিটিউট অৱ হাইড্ৰ’লজী (এন আই এইচ)ৰ বিজ্ঞানী ড৹ ৰিয়াজ আহমদ মিৰে কয় যে হিমালয় অঞ্চলত শেহতীয়া দুৰ্যোগে উত্তৰাখণ্ডৰ চামোলী দুৰ্যোগ আৰু জম্মু-কাশ্মীৰৰ বৃহৎ পৰিঘটনাকে ধৰি, একাধিক বিপদৰ প্ৰতি অঞ্চলটোৰ ক্ৰমবৰ্ধমান প্ৰত্যাহ্বানক ভালদৰে বুজি পোৱাৰ প্ৰয়োজনীয়তাক আলোকপাত কৰে ।
শেহতীয়াকৈ নেপালত হোৱা বানপানীৰ কথা উল্লেখ কৰি মিৰে কয় যে এই দুৰ্যোগ কেৱল পানীৰ ঢৌ অহাৰ কথা নহয়, বৰঞ্চ ই ভূতাত্ত্বিক আৰু জলবায়ু প্ৰক্ৰিয়াৰ সৈতে জড়িত । তেওঁ কয়,"আমি নেপালত যি দেখিলোঁ সেয়া আছিল এক বিপৰ্যয়জনক দুৰ্যোগ, য'ত ব্যাপক ধ্বংসাৱশেষ আৰু শিল দেখা গৈছিল । ই এনে এটা অঞ্চলত সংঘটিত হৈছিল, যি পূৰ্বৰে পৰা প্ৰযুক্তিগতভাৱে বহু সক্ৰিয় আছিল ।"
ড৹ মিৰৰ মতে হিমালয়ৰ এক বৃহৎ অংশ এনে কিছু শিলৰে নিৰ্মীত যে দীৰ্ঘকালীন ভূতাত্ত্বিক কাৰ্যকলাপৰ ফলত ভাঙি দুৰ্বল হৈ পৰিছে । উচ্চ উচ্চতাৰ অঞ্চলত ইতিমধ্যে দুৰ্বল এই শিলবোৰৰ ওপৰত হিমবাহ আৰু বৃহৎ বৰফৰ টুকুৰা থিয় হৈ থাকে । বৰ্ধিত উষ্ণতাই এতিয়া এই সমগ্ৰ ব্যৱস্থাটোৰ ওপৰত গভীৰ চাপৰ বৃদ্ধি কৰিছে ।
তেওঁ এই প্ৰক্ৰিয়াটোক ফ্ৰষ্টবাইটৰ সৈতে তুলনা কৰিছিল, য’ত দীৰ্ঘদিন ধৰি অত্যন্ত ঠাণ্ডাৰ সংস্পৰ্শলৈ আহিলে কিছু অংশ দুৰ্বল হৈ পৰে । এবাৰ দুৰ্বল হৈ গ’লে ডাঙৰ ডাঙৰ শিলৰ টুকুৰাবোৰ ভাঙি ঠেক পাহাৰৰ গৰাৰ পৰা তললৈ নামি যাব পাৰে, কেতিয়াবা বহু কিলোমিটাৰ দূৰত্বও অতিক্ৰম কৰিব পাৰে ।
এই অস্থিৰ শিলাখণ্ডবোৰ যেতিয়া হিমবাহ, বৰফ আৰু পানীৰ সংস্পৰ্শলৈ আহে, তেতিয়া ইহঁতে শিলৰ-হিমস্খলনৰ সূচনা কৰে । ইয়াৰ ফলত বৃহৎ পৰিমাণৰ পানী আৰু ধ্বংসাৱশেষ নিৰ্গত হয়, যাৰ ফলত নামনি অংশত বিধ্বংসী বানৰ সৃষ্টি হ’ব পাৰে । তেওঁ কয় যে জম্মু-কাশ্মীৰকে ধৰি হিমালয়ৰ অন্যান্য প্ৰান্ততো এনেধৰণৰ প্ৰক্ৰিয়া সংঘটিত হ’ব পাৰে নেকি সেয়া এতিয়া ডাঙৰ প্ৰশ্ন ।
মিৰে কয়,"ইয়াৰ উত্তৰটো হ’ল হয়, হিমালয়ৰ আন আন ঠাইতো এনে প্ৰক্ৰিয়া সংঘটিত হ’ব পাৰে । কিন্তু তাৰ অৰ্থ এইটো নহয় যে আমি তৎক্ষণাত জম্মু-কাশ্মীৰতো একেই হ'ব বুলি ধৰি লোৱা উচিত । এতিয়া বিজ্ঞানীসকলৰ ওপৰত নিৰ্ভৰশীল যে বিশদ অধ্যয়ন কৰি কোনবোৰ অঞ্চল স্পৰ্শকাতৰ আৰু কিমান পৰিমাণে বিপদত পৰিছে সেইটো নিৰ্ণয় কৰা ।"
তেওঁ হিমালয় অঞ্চলত হিমবাহ বিস্ফোৰণৰ ফলত বানৰ ভাবুকিৰ কথাও আঙুলিয়াই দিয়ে । তেওঁ কয় যে কাশ্মীৰ উপত্যকা আৰু ইয়াৰ আশে-পাশে থকা কিছুমান উচ্চ উচ্চতাৰ হ্ৰদে সম্ভাৱনাময়ভাৱে ভাবুকিৰ সৃষ্টি কৰিব পাৰে যদিও তেওঁলোকৰ এনে পৰিঘটনাৰ সম্ভাৱনাৰ সযতনে মূল্যায়ন কৰা উচিত । উত্তৰ-পূব হিমালয়ৰ অধিক দুৰ্বল অংশৰ তুলনাত এই ভাবুকি অতিৰঞ্জিত কৰা উচিত নহয় ।
গৱেষকসকলে এই সময়ছোৱাত হিমবাহৰ সৈতে পোনপটীয়াকৈ সংস্পৰ্শলৈ অহা হ্ৰদৰ ক্ষেত্ৰফল ২৬ শতাংশ বৃদ্ধি পোৱা বুলি সদৰী কৰিছে । অধ্যয়নটোৰ মতে, হিমবাহৰ বিস্ফোৰণৰ বানৰ বাবে পাঁচটা হ্ৰদ “অতি দুৰ্বল” বুলি চিনাক্ত কৰা হৈছে, অৰ্থাৎ জিএলঅ’এফ । এই হ্ৰদসমূহৰ পৰা বিস্ফোৰণ ঘটিলে হাজাৰ হাজাৰ নামনি অংশৰ বাহগৃহ, ১৫খন ডাঙৰ দলং, পথ আৰু এটা জলবিদ্যুৎ প্ৰকল্পত বিৰূপ প্ৰভাৱ পৰিব পাৰে ।
ড৹ ইৰফানে ৰিম’ট চেন্সিং এপ্লিকেচনছ: ছ’চাইটি এণ্ড এনভাইৰনমেণ্ট নামৰ আলোচনীখনত প্ৰকাশিত প্ৰথমটো অধ্যয়নৰ লিখনি প্ৰকাশ কৰিছে । এই অধ্যয়নত উপগ্ৰহৰ তথ্য ব্যৱহাৰ কৰি সমগ্ৰ জম্মু-কাশ্মীৰৰ পাৰ্মাফ্ৰষ্ট অঞ্চলৰ মানচিত্ৰ নিৰ্মাণ কৰা হৈছিল । অধ্যয়নটোৰ মতে, অঞ্চলটোৰ প্ৰায় ২৭ শতাংশ সম্পূৰ্ণ পাৰ্মাফ্ৰষ্ট, ২৪ শতাংশ মাজে মাজে পাৰ্মাফ্ৰষ্ট আৰু ১৪ শতাংশ বিক্ষিপ্ত পাৰ্মাফ্ৰষ্টেৰে আবৃত ।
গৱেষকসকলে এই দুৰ্বল অঞ্চলটোত সম্ভাৱনাময়ভাৱে ২,৪১৫টা ঘৰ, ৯০৩টা হ্ৰদ, আঠটা জলবিদ্যুৎ প্ৰকল্প, আৰু প্ৰায় ১৯৩ কিলোমিটাৰ পথ অন্তৰ্ভুক্ত বুলি জানিব পৰা গৈছে । ড৹ ইৰফানে কয় যে পাৰ্মাফ্ৰষ্ট নিৰীক্ষণ কৰাটো গুৰুত্বপূৰ্ণ, কাৰণ এই হিমায়িত বৰফ আৰু মাটিৰ গলি বা অৱক্ষয়ে পাহাৰৰ ঢালৰ শক্তি আৰু ওখ পাহাৰীয়া অঞ্চলৰ সমগ্ৰ প্ৰাকৃতিক ব্যৱস্থাত প্ৰভাৱ পেলাব পাৰে ।
ভাৰততো বৰফাবৃত্ত হ্ৰদ আৰু হিমবাহৰ ভূমিস্খলনৰ অধ্যয়ন
নেশ্যনেল ইনষ্টিটিউট অৱ টেকন’লজি (এন আই টি) শ্ৰীনগৰৰ উলফত মজীদৰ নেতৃত্বত চৰকাৰী সমৰ্থিত গৱেষণা কাৰ্যসূচীয়ে ভাৰতীয় হিমালয়ৰ পাৰ্মাফ্ৰষ্ট, হিমবাহৰ হ্ৰদ, হিমবাহৰ ভূমিস্খলনৰ বিষয়ে অধ্যয়ন কৰি আছে । এই কাৰ্যসূচীত GLOF, হিমবাহ ভাঙি যোৱা, শিল আৰু বৰফৰ হিমস্খলন, হিমবাহৰ ধ্বংসাৱশেষৰ প্ৰবাহ, পাৰ্মাফ্ৰষ্ট সম্পৰ্কীয় বিঘিনি, আৰু হিমবাহৰ ঢৌ আদি অন্তৰ্ভুক্ত কৰা হৈছে ।
জম্মু-কাশ্মীৰত আকস্মিক পাহাৰীয়া দুৰ্যোগৰ ইতিহাস বহু পুৰণি
- ৰাষ্ট্ৰীয় ৰিম’ট চেন্সিং চেণ্টাৰৰ ‘বান প্ৰভাৱিত এলেকা এটলাছ’ত ২০০৫, ২০০৬, ২০০৭, ২০১০ আৰু ২০১৪ চনত অঞ্চলটোত হোৱা বৃহৎ বানৰ পৰিঘটনা লিপিবদ্ধ কৰা হৈছে ।
- ২০১০ চনৰ আগষ্ট মাহত লেহৰ ওচৰত ডাৱৰ বিস্ফোৰণৰ ফলত আকস্মিক বান আৰু ভূমিস্খলনৰ ফলত কেইবাটাও বসতিস্থল ধ্বংস হয় ।
- পৰৱৰ্তী মডেলিং অধ্যয়নত দেখা গৈছে যে ইতিমধ্যে এনেসমূহ অঞ্চলত বৰষুণ আহিবলৈ ল'লে, যাৰ ফলত সাধাৰণতে শুকান ঢালবোৰে অতিৰিক্ত পানী শোষণ কৰাৰ ক্ষমতা হ্ৰাস পাইছে ।
২০১৪ চনৰ ছেপ্টেম্বৰ মাহৰ বান বহুত বেছি ভয়ানক আছিল । অতিমাত্ৰা বৰষুণৰ ফলত ঝিলাম আৰু ইয়াৰ উপনৈসমূহ উফন্দি উঠাৰ ফলত কাশ্মীৰ উপত্যকাৰ বৃহৎ অংশ ডুব যায় ।
কাশ্মীৰ বিশ্ববিদ্যালয়ৰ প্ৰাক্তন বিজ্ঞানী অধ্যাপক শ্বাকিল আহমদ ৰোমছুৰ নেতৃত্বত কৰা গৱেষণাত দেখা গৈছে যে ঝিলামত পানীৰ সৰ্বোচ্চ প্ৰবাহ প্ৰতি ছেকেণ্ডত ১ লাখ ১৫ হাজাৰ ঘনফুট অতিক্ৰম কৰে । অধ্যাপক ৰোমছুৱে বৰ্তমান কাশ্মীৰৰ ইছলামিক বিজ্ঞান আৰু প্ৰযুক্তিবিদ্যা বিশ্ববিদ্যালয়ৰ উপাচাৰ্য হিচাপে কাৰ্যনিৰ্বাহ কৰি আছে ।
গৱেষকসকলে এই দুৰ্যোগৰ ভয়াৱহতাৰ কাৰণ অতিমাত্ৰা বৰষুণ, উপত্যকাৰ ভূ-প্ৰকৃতি আৰু প্ৰাকৃতিক পৰিৱেশৰ পৰিৱৰ্তন বুলি উল্লেখ কৰে । এই অধ্যয়নত জলাশয়ৰ ক্ষতি, বানপীড়িত অঞ্চলত নিৰ্মাণ, বনাঞ্চল ধ্বংস, নদীত জমা হোৱা পলস, বান নিয়ন্ত্ৰণৰ আন্তঃগাঁথনি দুৰ্বল হোৱা আদিক এই বিপদ বৃদ্ধি কৰা কাৰক হিচাপে উল্লেখ কৰা হৈছে ।
ঝিলাম অৱবাহিকাৰ ওপৰাংশৰ মডেলিং অধ্যয়নত দেখা গৈছে যে ভূমি ব্যৱহাৰ আৰু গছ-গছনিৰ পৰিৱৰ্তনে পানীৰ প্ৰবাহ আৰু পলসৰ বোজা বৃদ্ধি কৰিছে । ইয়াত অনুমান কৰা হৈছে যে শেহতীয়া ভূমিৰ পৰিস্থিতিত ২০১৪ চনৰ দুৰ্যোগৰ দৰে ধুমুহাৰ পৰা শীৰ্ষ নিৰ্গমন যথেষ্ট বেছি হ’ব পাৰে ।
