IISC এ কৰিলে অসম্ভৱকো সম্ভৱ; সাকাৰ হ’ব চন্দ্ৰত ঘৰ সজাৰ সপোন !
IISC এ অপাৰ্থিৱ নিৰ্মাণৰ বাবে স্ব-নিৰাময় গুণ থকা বেক্টেৰিয়া ভিত্তিক ইটা প্ৰস্তুত কৰিছে, যাৰ ফলত চন্দ্ৰত বহনক্ষম বাসস্থানৰ পথ প্ৰশস্ত হৈছে ।
Published : April 19, 2025 at 5:17 PM IST
হায়দৰাবাদ: প্ৰযুক্তি আৰু বিজ্ঞানৰ দ্ৰুত অগ্ৰগতিৰ লগে লগে চন্দ্ৰ আৰু মংগল গ্ৰহত স্থায়ী বসতি স্থাপনৰ লক্ষ্যৰ ওচৰ চাপি অহা পৰিলক্ষিত হৈছে ৷ ইয়াৰ লগে লগে অপাৰ্থিৱ জীৱনৰ প্ৰত্যাহ্বানসমূহ অতিক্ৰম কৰিবলৈ উদ্ভাৱনীমূলক সমাধানৰ প্ৰয়োজনীয়তা অধিক জৰুৰী হৈ পৰিছে । তেনে এটা যুগান্তকাৰী পদ্ধতি ভাৰতীয় বিজ্ঞান প্ৰতিষ্ঠানৰ (IISc) গৱেষকসকলে আগবঢ়াইছে, যিয়ে এদিন চন্দ্ৰপৃষ্ঠত বাসস্থান নিৰ্মাণৰ বাবে ব্যৱহাৰ কৰিব পৰা ইটা মেৰামতিৰ বাবে বেক্টেৰিয়া ভিত্তিক কৌশল উদ্ভাৱন কৰিছে— যিবোৰ ইটা চন্দ্ৰৰ চৰম পৰিৱেশৰ ফলত ক্ষতিগ্ৰস্ত হ’ব পাৰে ।
নাছাৰ আৰ্টেমিছ কাৰ্যসূচীৰ লক্ষ্য হৈছে চন্দ্ৰত স্থায়ী উপস্থিতি স্থাপন কৰা আৰু এই প্ৰচেষ্টাৰ অংশ হিচাপে মহাকাশচাৰীসকলে পৃথিৱীৰ পৰা সম্পদ পৰিবহণ নকৰি চন্দ্ৰ পৃষ্ঠৰ পৰা আহৰণ কৰা সামগ্ৰী ব্যৱহাৰ কৰি বাসস্থান নিৰ্মাণ কৰিব লাগিব। চন্দ্ৰৰ পৃষ্ঠভাগত ৰেগলিথ (Lunar soil) নামৰ এক পদাৰ্থৰে সমৃদ্ধ, যিটো ভঙা খনিজ পদাৰ্থ আৰু শিলৰ মিশ্ৰণ, যাৰ সহায়ত বিজ্ঞানীসকলে ইটা সৃষ্টি কৰিব পৰা যায়।
স্প’ৰ’ছাৰচিনা পাষ্টুৰিৰ শক্তি
গৱেষণা পত্ৰখনত বিতংভাৱে উল্লেখ কৰা অনুসৰি, বেক্টেৰিয়াৰ জৈৱ-চিমেণ্টে মহাকাশৰ ইটা মেৰামতি কৰিব পাৰে, আই আই এছ চিৰ গৱেষকসকলে চন্দ্ৰ আৰু মংগল গ্ৰহৰ মাটিৰ চিমুলেণ্টক ইটাৰ দৰে গঠনত বান্ধিবলৈ মাটিৰ বেক্টেৰিয়া স্প’ৰ’ছাৰচিনা পেষ্টুৰিৰ শক্তিক ব্যৱহাৰ কৰিছে। ইউৰিয়া আৰু কেলচিয়ামক কেলচিয়াম কাৰ্বনেট স্ফটিকলৈ ৰূপান্তৰিত কৰি এই বেক্টেৰিয়াই গুৱাৰ গামৰ সৈতে মিলি মাটিৰ কণাবোৰক একেলগে বান্ধি পৰিৱেশ অনুকূল ইটা গঠন কৰা প্ৰাকৃতিক আঠা সৃষ্টি কৰে— যিটো গতানুগতিক চিমেণ্টৰ ব্যয়বহুল বিকল্প ।
ইয়াৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰি দলটোৱে চিণ্টাৰিং নামৰ পদ্ধতি এটাও অন্বেষণ কৰিলে, য’ত মাটিৰ চিমুলেণ্ট আৰু পলিভিনাইল এলক’হলৰ মিশ্ৰণক উচ্চ উষ্ণতালৈ গৰম কৰি আৱাসৰ বাবে উপযোগী উচ্চ শক্তিৰ ইটা সৃষ্টি কৰা হয়। চিণ্টাৰিং স্কেলেবল, যাৰ ফলত এটা চুলাত একাধিক ইটা উৎপাদন কৰিব পৰা যায় ।
কঠোৰ চন্দ্ৰ পৰিৱেশৰ প্ৰত্যাহ্বান
ইটিভি ভাৰতৰ প্ৰতিনিধিৰ সৈতে হোৱা এক সাক্ষাৎকাৰত এই অধ্যয়নৰ সহ-লেখক তথা ভাৰতীয় বিজ্ঞান প্ৰতিষ্ঠানৰ যান্ত্ৰিক অভিযান্ত্ৰিক বিভাগৰ সহযোগী অধ্যাপক কৌশিক বিশ্বনাথনে কয় যে এই ইটাবোৰ শক্তিশালী হ’লেও কঠোৰ চন্দ্ৰৰ পৰিৱেশৰ পৰা মুক্ত নহয় । দিনত 121 ডিগ্ৰী চেলছিয়াছৰ পৰা ৰাতি -133 ডিগ্ৰী চেলছিয়াছলৈকে উষ্ণতাৰ উঠা-নমা, সৌৰ বতাহ আৰু উল্কাপিণ্ডৰ পৰা অহৰহ বোমাবৰ্ষণৰ সৈতে মিলি এই ইটাবোৰ ফাটি যোৱাৰ আশংকা থাকে, যাৰ ফলত ইয়াৰ পৰা নিৰ্মিত গঠনসমূহ দুৰ্বল হোৱাৰ সম্ভাৱনা থাকে ।
এই প্ৰত্যাহ্বানৰ সৈতে মোকাবিলা কৰিবলৈ গৱেষকসকলে Sporosarcina pasteurii লৈ উভতি যায় । চিণ্টাৰ কৰা ইটাবোৰত কৃত্ৰিম দোষ প্ৰৱেশ কৰি বেক্টেৰিয়া, চন্দ্ৰৰ মাটিৰ চিমুলেণ্ট আৰু গুয়াৰ গামৰ পৰা তৈয়াৰী গোবৰ প্ৰয়োগ কৰি বেক্টেৰিয়াই কামত লাগিল, ফাটবোৰ পূৰণ আৰু ভাল কৰিবলৈ কেলচিয়াম কাৰ্বনেট উৎপন্ন কৰিলে । কেইবাদিনো ধৰি এই গোন্ধটো কঠিন হৈ পৰে, ক্ৰমান্বয়ে ইটাবোৰৰ শক্তি ঘূৰি আহে । মূল চিণ্টাৰ কৰা ইটাৰ দৰে কঠিন নহ’লেও এই প্ৰক্ৰিয়াই ক্ষতিগ্ৰস্ত সামগ্ৰী মেৰামতি কৰাৰ উপায় প্ৰদান কৰিছিল, যাৰ ফলত চন্দ্ৰত নিৰ্মিত গঠনসমূহৰ আয়ুস বৃদ্ধি পাইছিল ।
ইটিভি ভাৰতৰ প্ৰতিনিধিৰ সৈতে হোৱা এক আছুতীয়া সাক্ষাৎকাৰত আইআইএছচিৰ সহযোগী অধ্যাপক তথা গৱেষণামূলক অধ্যয়নৰ সহ-লেখক আলোকে কুমাৰে এই গৱেষণাৰ আঁৰৰ প্ৰেৰণাৰ ওপৰত আলোকপাত কৰে । 2017 চনত ভাৰতলৈ উভতি অহাৰ পিছত বিশেষকৈ গগনযান মানৱ মহাকাশ কাৰ্যসূচী চলি থকাৰ সময়তে বৰ্ধিত মহাকাশ অভিযানে সৃষ্টি কৰা প্ৰত্যাহ্বানসমূহে তেওঁক আঘাত কৰিছিল । কানাডাত অধ্যাপক হিচাপে কাম কৰাৰ অভিজ্ঞতা থকা মেকানিকেল ইঞ্জিনিয়াৰ কুমাৰে মহাকাশত দীৰ্ঘদিন ধৰি থকাৰ সময়ত মহাকাশচাৰীসকলক সহায় কৰিব পৰাকৈ উদ্ভাৱনী প্ৰযুক্তিৰ প্ৰয়োজনীয়তা স্বীকাৰ কৰিছিল ।
কুমাৰে কয়, "পৃথিৱীৰ যিকোনো ঘৰৰ মৌলিক বিল্ডিং ব্লক ইটা চন্দ্ৰৰ গঠনৰ বাবেও সমানেই অপৰিহাৰ্য হ'ব । মই ভাবিছিলো যে তাত উপলব্ধ সম্পদ ব্যৱহাৰ কৰি আমি কেনেকৈ মহাকাশত ইটা বনাব পাৰো ।"
অণুজীৱ: মহাকাশ অভিযানৰ বাবে এক প্ৰাকৃতিক মিত্ৰ
স্প’ৰ’ছাৰচিনা পেষ্টুৰিয়ে ইউৰিয়াক কেলচিয়াম কাৰ্বনেটলৈ ৰূপান্তৰিত কৰাৰ স্বাভাৱিক প্ৰক্ৰিয়াই তেওঁক আকৰ্ষিত কৰিছিল, যাৰ ফলত এই বেক্টেৰিয়াটো ব্যৱহাৰ কৰি মহাকাশচাৰীসকলক চন্দ্ৰত গঠন নিৰ্মাণ আৰু মেৰামতি কৰাত সহায় কৰাৰ ধাৰণাটোৰ সৃষ্টি হৈছিল । তেওঁ কয়, “মই এইটোও বিচাৰি উলিয়াবলৈ চেষ্টা কৰিছো যে কিয় এনেকুৱা হয় আৰু এই বেক্টেৰিয়াবোৰ প্ৰথমতে কিয় বিকশিত হয়, সেয়া মোৰ বাবে এতিয়াও গৱেষণাৰ বিষয় ।”
পৃথিৱীৰ মাটিত উপস্থিত এই ধৰণৰ অণুজীৱই মাটিৰ পৰিৱেশ বিজ্ঞান বজাই ৰখাত উল্লেখযোগ্য ভূমিকা পালন কৰে । বেক্টেৰিয়াই অতি প্ৰতিৰোধী, স্থিতিস্থাপক বীজাণু গঠন কৰিব পাৰে যিবোৰ কঠোৰ পৰিৱেশত দীৰ্ঘদিন ধৰি জীয়াই থাকিব পাৰে । কুমাৰৰ মতে, এই বেক্টেৰিয়াই চন্দ্ৰ বা মংগল গ্ৰহৰ মাটিত উদ্ভিদৰ বৃদ্ধিত সহায় কৰাতো ভূমিকা ল’ব পাৰে, যিয়ে সম্ভাৱনাময়ভাৱে ভৱিষ্যতৰ মহাকাশচাৰীসকলক মহাকাশত খাদ্য খেতি কৰাত সহায় কৰিব পাৰে ।
কুমাৰে বুজাই দিলে যে এই বীজাণুবোৰ বীজৰ দৰে আৰু ইহঁত বহুদিন নিদ্ৰাহীন হৈ থাকিব পাৰে । বগা গুড়িৰ দৰে দেখা এই বীজাণুবোৰ চন্দ্ৰৰ মাটিৰ লগত মিহলাই বেক্টেৰিয়াবোৰ জীয়াই থাকিব পাৰে আৰু সময়ৰ লগে লগে নিজৰ কাম আৰম্ভ কৰিব পাৰে । বেক্টেৰিয়াৰ জৰিয়তে দৈ তৈয়াৰ কৰাৰ উদাহৰণ দি কুমাৰে কয় যে এই বেক্টেৰিয়াবোৰ স্বয়ংক্ৰিয়ভাৱে বৃদ্ধি পায় । এই কৌশলে উল্লেখযোগ্য সুবিধা প্ৰদান কৰে — বৃহৎ পৰিমাণৰ বেক্টেৰিয়াৰ মহাকাশ পৰিবহণ অপ্ৰয়োজনীয় কাৰণ ইয়াক কম পৰিমাণে কালচাৰ কৰিব পাৰি, যাৰ ফলত ই চন্দ্ৰ অভিযানৰ বাবে এক কাৰ্যক্ষম সমাধান ।
কুমাৰে এই প্ৰক্ৰিয়াৰ বিষয়ে বিশদভাৱে কয়, "আমি চন্দ্ৰ আৰু মংগল গ্ৰহত ইটা নিৰ্মাণৰ ওপৰত গৱেষণা কৰি থকা প্ৰায় পাঁচ বছৰ হ'ল । চন্দ্ৰৰ মাটিৰ অনুকৰণকাৰী আৰু চিণ্টাৰিং নামৰ প্ৰযুক্তি ব্যৱহাৰ কৰি আমি 1000 ডিগ্ৰী চেলছিয়াছতকৈ অধিক উষ্ণতাত ইটা তৈয়াৰ কৰিব পাৰো । মাটিৰ কণাবোৰ লাহে লাহে গলি যায় আৰু যেতিয়া গলি যোৱা মাটিখিনি ছাঁচত ৰখা হয়, তেতিয়া ই তাপকেন্দ্ৰিক প্ৰক্ৰিয়াৰ জৰিয়তে চিণ্টাৰ কৰা ইটা গঠন কৰে ।" কিন্তু এই চিণ্টাৰ কৰা ইটাবোৰ ভংগুৰ আৰু ফাটি যোৱাৰ প্ৰৱণতা থাকে, যিটো পৃথিৱীত ইউৰিয়াক হাইড্ৰ'লাইজ কৰি কেলচিয়াম কাৰ্বনেট গঠন কৰা ভাল বেক্টেৰিয়া হিচাপে থাকে, সঠিক পৰিস্থিতিৰ প্ৰতি লক্ষ্য ৰাখি ইহঁতক মেৰামতি কৰিবলৈ আমি স্প'ৰ'ছাৰচিনা পেষ্টুৰিক চন্দ্ৰৰ মাটিৰ সৈতে মিহলাই এটা গোবৰ গঠন কৰে ফাট মেলে, এটা স্ব-নিৰাময় সমাধান প্ৰদান কৰে ।"
কুমাৰে লক্ষ্য কৰে যে এই কৌশলে ক্ষতিগ্ৰস্ত ইটা সলনি কৰাৰ প্ৰয়োজনীয়তা হ্ৰাস কৰাৰ সম্ভাৱনা আছে, যাৰ ফলত গঠনসমূহ অধিক স্থিতিস্থাপক আৰু দীৰ্ঘস্থায়ী হয় ।
বেক্টেৰিয়াই আঠা হিচাপে কাম কৰা বায়’পলিমাৰো উৎপন্ন কৰে, মাটিৰ কণাবোৰক একেলগে বান্ধি ইটাৰ গঠনক শক্তিশালী কৰে, যাৰ ফলত মেৰামতি কৰা ইটাবোৰে 100 ডিগ্ৰী চেলছিয়াছৰ পৰা 175 ডিগ্ৰী চেলছিয়াছলৈকে উষ্ণতা সহ্য কৰিব পাৰে—যি অৱস্থাই সাধাৰণতে চিণ্টাৰ কৰা ইটাক দুৰ্বল কৰি তুলিব ।
মহাকাশত বেক্টেৰিয়া পৰীক্ষা কৰা
বৰ্তমান গৱেষকসকলে ভাৰতৰ গগনযান অভিযানৰ অংশ হিচাপে স্প’ৰ’ছাৰচিনা পেষ্টুৰিৰ নমুনা মহাকাশলৈ প্ৰেৰণ কৰাৰ প্ৰস্তাৱৰ ওপৰত কাম কৰি আছে, য’ত মাইক্ৰ’গ্ৰেভিটিত বেক্টেৰিয়াৰ আচৰণ পৰীক্ষা কৰা হ’ব । বিশ্বনাথন আৰু কুমাৰে লক্ষ্য কৰা মতে, "এইটোৱেই হ'ব মহাকাশত এই বেক্টেৰিয়াৰ সৈতে এই ধৰণৰ প্ৰথম পৰীক্ষা, আৰু ইয়াৰ দ্বাৰা অপাৰ্থিৱ পৰিস্থিতিত ইহঁতে কেনে আচৰণ কৰিব সেই সম্পৰ্কে আকৰ্ষণীয় প্ৰশ্ন উত্থাপন কৰে । ইহঁতে কেলচিয়াম কাৰ্বনেট উৎপাদন কৰি থাকিবনে ? ইহঁতৰ প্ৰকৃতি সলনি হ'বনে ? এইবোৰ এতিয়াও অজ্ঞাত, কিন্তু আমি জানিবলৈ উৎসাহিত হৈছো ।"
এই অগ্ৰণী কাম কেৱল চন্দ্ৰত গঠন নিৰ্মাণৰ কাম নহয় । সম্ভাৱনাসমূহ বিশাল আৰু আই আই এছ চিৰ গৱেষণা হৈছে অপাৰ্থিৱ উপনিবেশিকৰণক বাস্তৱত পৰিণত কৰাৰ দিশত এক জটিল পদক্ষেপ—এটা এটাকৈ ইটা ।
লগতে পঢ়ক
