তথ্যৰ সাৰ্বজনীন প্ৰৱেশাধিকাৰৰ আন্তৰ্জাতিক দিৱস - RTI Act

বিশেষ প্ৰতিবেদন,২৮ ছেপ্টেম্বৰ : তথ্যৰ বাবে সাৰ্বজনীন প্ৰৱেশাধিকাৰৰ আন্তৰ্জাতিক দিৱসটোৱে সকলোৰে তথ্য বিচৰা আৰু তথ্যৰ আদান প্ৰদানৰ অধিকাৰ নিশ্চিত কৰাৰ বাবে এক বিশ্বব্যাপী প্ৰতিশ্ৰুতিত চিহ্নিত কৰে । তথ্যৰ প্ৰৱেশাধিকাৰ হৈছে নিৰপেক্ষ সমাজ গঢ়া, জ্ঞান বৃদ্ধি কৰা আৰু বহনক্ষম উন্নয়ন তৈয়াৰ কৰাৰ এক চাবিকাঠি । এই বিশ্বাসতে দিৱসটো উদযাপন কৰা হয় ।

২৮ ছেপ্টেম্বৰত সমগ্ৰ বিশ্বতে তথ্যৰ সাৰ্বজনীন প্ৰৱেশাধিকাৰৰ আন্তৰ্জাতিক দিৱস উদযাপন কৰা হয় ।

ইতিহাস

তথ্য লাভৰ তাৎপৰ্যক স্বীকৃতি দি ৰাষ্ট্ৰসংঘৰ ৭৪ সংখ্যক সাধাৰণ সভাই ২০১৯ চনৰ অক্টোবৰত ২৮ ছেপ্টেম্বৰক ৰাষ্ট্ৰসংঘৰ পৰ্যায়ত তথ্যৰ সাৰ্বজনীন প্ৰৱেশাধিকাৰৰ আন্তৰ্জাতিক দিৱস হিচাপে ঘোষণা কৰে । ২০১৫ চনত ইউনেস্কোৰ সাধাৰণ সভাই প্ৰতি বছৰে ২৮ ছেপ্টেম্বৰক তথ্যৰ সাৰ্বজনীন প্ৰৱেশাধিকাৰৰ আন্তৰ্জাতিক দিৱস হিচাপে ঘোষণা কৰা এক প্ৰস্তাৱ গ্ৰহণ কৰাৰ পিচতে এই দিনটো ঘোষণা কৰা হয় ।

২০২৪ চনৰ বিষয়বস্তু

তথ্যৰ সাৰ্বজনীন প্ৰৱেশাধিকাৰৰ ওপৰত ২০২৪ চনৰ গোলকীয় সন্মিলনৰ বিষয়বস্তু হৈছে 'তথ্যৰ প্ৰৱেশাধিকাৰ আৰু ৰাজহুৱা খণ্ডত অংশগ্ৰহণৰ মূলসুঁতি'। এই দিৱসে (International Day for Universal Access to Information) ৰাষ্ট্ৰসংঘৰ বহনক্ষম উন্নয়ন কাৰ্যসূচী গ্ৰহণ কৰাৰ পিছত তথ্যৰ প্ৰৱেশাধিকাৰৰ প্ৰসাৰৰ ক্ষেত্ৰত হোৱা অগ্ৰগতি মূল্যাঙ্কন কৰাৰ বাবে এক মঞ্চ হিচাপে কাম কৰে ।

তথ্যৰ প্ৰৱেশাধিকাৰ

নাগৰিকসকলক কোনো তথ্যৰ বিষয়ে অৱগত কৰিলে তেওঁলোকে যিকোনো সিদ্ধান্ত গ্ৰহণ কৰিব পাৰে । উদাহৰণ স্বৰূপে আমি যদি নিৰ্বাচনৰ কথা কওঁ । যেতিয়া নাগৰিকসকলে জানিব পাৰে যে তেওঁলোক কেনেদৰে পৰিচালিত হৈছে, তেওঁলোকে যিকোনো সিদ্ধান্তৰ বাবে তেওঁলোকৰ চৰকাৰক দায়বদ্ধ কৰিব পাৰে । তথ্য হৈছে শক্তি । সেয়েহে, তথ্যৰ সাৰ্বজনীন প্ৰৱেশাধিকাৰ হৈছে সুস্থ আৰু সামগ্ৰিক জ্ঞান সমাজৰ এক আধাৰশিলা ।

তথ্যৰ সাৰ্বজনীন প্ৰৱেশাধিকাৰৰ অৰ্থ হৈছে যে সকলোৰে তথ্য বিচৰা, লাভ কৰা আৰু প্ৰদান কৰাৰ অধিকাৰ আছে । এই অধিকাৰ মত প্ৰকাশৰ স্বাধীনতাৰ অধিকাৰৰ এক অবিচ্ছেদ্য অংশ । জনসাধাৰণক আগ্ৰহৰ বিষয়বোৰৰ বিষয়ে অৱগত কৰাত সংবাদ মাধ্যমে এক গুৰুত্বপূৰ্ণ ভূমিকা পালন কৰে, কিন্তু ই তথ্য বিচৰা আৰু লাভ কৰাৰ সামৰ্থ্যৰ ওপৰতো নিৰ্ভৰ কৰে । সেয়েহে, তথ্যৰ সাৰ্বজনীন প্ৰৱেশাধিকাৰৰ অধিকাৰ সংবাদ মাধ্যমৰ স্বাধীনতাৰ অধিকাৰৰ সৈতেও জড়িত ।

বিশ্বজুৰি তথ্য জনাৰ অধিকাৰ

১৭৬৬ চন : ছুইডেনে বিশ্বৰ তথ্য আইনৰ প্ৰথম প্ৰৱেশাধিকাৰ গ্ৰহণ কৰে । আইনখনে সংবাদ মাধ্যমৰ স্বাধীনতা প্ৰতিষ্ঠা কৰিছিল, যাৰ ভিতৰত আছে চৰকাৰ, আদালত আৰু সংসদৰ বিষয়ে সামগ্ৰী মুদ্ৰণ আৰু প্ৰচাৰ কৰাৰ স্বাধীনতা । ছুইডেনৰ সংবিধানৰ অংশ হোৱা আইনখনে স্বীকাৰ কৰে যে সংবাদ মাধ্যমৰ স্বাধীনতা তথ্য লাভ কৰাৰ ওপৰত নিৰ্ভৰশীল ।

১৭৮৯ চন : ফ্ৰান্সৰ মানৱ আৰু নাগৰিক অধিকাৰৰ ঘোষণা যি এতিয়াও ফ্ৰান্সৰ সংবিধানৰ অংশ, অনুচ্ছেদ ১৪ত প্ৰতিষ্ঠা কৰা হৈছে : "সকলো নাগৰিকৰ নিজৰ দ্বাৰা বা তেওঁলোকৰ প্ৰতিনিধিৰ জৰিয়তে, ৰাজহুৱাকৰণৰ প্ৰয়োজনীয়তা নিশ্চিত কৰা, মুক্তভাৱে সন্মতি দিয়া, ইয়াৰ ব্যৱহাৰৰ ওপৰত লক্ষ্য ৰখা আৰু ইয়াৰ অনুপাত নিৰ্ধাৰণ কৰাৰ অধিকাৰ আছে, আধাৰ, সংগ্ৰহ আৰু ম্যাদ ।" যদিও এই ঘোষণাক ফ্ৰান্সত তথ্য লাভ কৰাৰ অধিকাৰ দাবী কৰাৰ আধাৰ হিচাপে ব্যৱহাৰ কৰা হোৱা নাই, ই কৰ ব্যয়ৰ বিষয়ে ৰাজহুৱাভাৱে 'জনাৰ অধিকাৰ' প্ৰদান কৰা দেখা গৈছে ।

১৯৪৬ চন : তথ্যৰ স্বাধীনতা সম্পৰ্কে ৰাষ্ট্ৰসংঘৰ সাধাৰণ সভাৰ প্ৰস্তাৱ ৫৯(১)ত এইদৰে কোৱা হৈছে: "তথ্যৰ স্বাধীনতা এক মৌলিক অধিকাৰ আৰু ই হৈছে ৰাষ্ট্ৰসংঘৰ সকলো স্বাধীনতাৰ গুৰুত্ব । তথ্যৰ স্বাধীনতাৰ অৰ্থ হৈছে বাধা অবিহনে যিকোনো স্থানত আৰু সকলো ঠাইতে বাতৰি সংগ্ৰহ, প্ৰেৰণ আৰু প্ৰকাশ কৰাৰ অধিকাৰ ।"

১৯৬৬ চন : আমেৰিকাই তথ্যৰ স্বাধীনতা আইন গ্ৰহণ কৰে : ১৯৬৬ চনত প্ৰণয়ন কৰা, তথ্যৰ স্বাধীনতা আইন (FOIA) হৈছে এক ফেডাৰেল আইন যি ফেডাৰেল চৰকাৰৰ সংস্থাবোৰৰ পৰা তথ্য লাভ কৰাৰ জনসাধাৰণৰ অধিকাৰ প্ৰতিষ্ঠা কৰে । FOIAক ৫ ইউ.এছ.চি. ধাৰা ৫৫২ত সংহিতাবদ্ধ কৰা হৈছে । 'যিকোনো ব্যক্তিয়ে' FOIA অনুৰোধ দাখিল কৰিব পাৰে, যাৰ ভিতৰত আছে আমেৰিকাৰ নাগৰিক, বিদেশী নাগৰিক, সংগঠক, সংগঠন আৰু বিশ্ববিদ্যালয় । ১৯৭৪ চনত, ৱাটাৰগেট কেলেংকাৰীৰ পিছত বৃহত্তৰ সংস্থাৰ অনুপালনৰ বাবে আইনখন সংশোধন কৰা হৈছিল । ইলেক্ট্ৰনিক তথ্যৰ অধিক প্ৰৱেশাধিকাৰৰ অনুমতি দিবলৈ ১৯৯৬ চনত ইয়াক সংশোধন কৰা হৈছিল ।

১৯৮১ চন : ইউৰোপ পৰিষদে সদস্য ৰাষ্ট্ৰসমূহক ৰাজহুৱা কৰ্তৃপক্ষৰ তথ্য প্ৰাপ্তিৰ ওপৰত পৰামৰ্শ গ্ৰহণ কৰে । এই পৰামৰ্শটোৱে সদস্য ৰাষ্ট্ৰসমূহক নিশ্চিত কৰিবলৈ অনুৰোধ জনাইছে যে "সদস্য ৰাষ্ট্ৰৰ অধিকাৰ ক্ষেত্ৰৰ ভিতৰত থকা সকলোৰে আইনী আৰু ন্যায়িক সংস্থাৰ বাহিৰে আন ৰাজহুৱা কৰ্তৃপক্ষৰ দ্বাৰা প্ৰদান কৰা তথ্য প্ৰাপ্ত কৰাৰ অধিকাৰ থাকিব ।" এই পৰামৰ্শটোৱে ইউৰোপত প্ৰশাসনিক তথ্য লাভ কৰাৰ অধিকাৰক স্বীকৃতি দিয়াৰ প্ৰৱণতা প্ৰতিফলিত কৰে, যিটো ফ্ৰান্সৰ ১৯৭৮ চনৰ 'জনসাধাৰণ আৰু প্ৰশাসনৰ মাজৰ সম্পৰ্কৰ উন্নতি' আৰু নেডাৰলেণ্ডৰ ১৯৭৮ চনৰ 'প্ৰশাসনৰ মুক্ত আইন'ৰ দৰে আইনত প্ৰতিফলিত হৈছে ।

ভাৰতত তথ্যৰ প্ৰৱেশাধিকাৰ

তথ্য জনাৰ অধিকাৰ আইন ২০০৫ (আৰটিআই)

সাধাৰণ নাগৰিকৰ ওচৰলৈ তথ্য

তথ্য জনাৰ অধিকাৰ আইন ২০০৫ ত চৰকাৰী তথ্যৰ বাবে নাগৰিকৰ অনুৰোধৰ প্ৰতি সময়মতে সঁহাৰি দিয়াটো বাধ্যতামূলক । ভাৰত চৰকাৰৰ লগতে ৰাজ্য চৰকাৰৰ অধীনৰ বিভিন্ন ৰাজহুৱা কৰ্তৃপক্ষৰ দ্বাৰা ৱেবত প্ৰকাশিত আৰটিআই সম্পৰ্কীয় তথ্য/প্ৰকাশৰ প্ৰৱেশাধিকাৰৰ উপৰিও প্ৰথম আপীল কৰ্তৃপক্ষ, পিআইঅ' আদিৰ বিৱৰণৰ বিষয়ে তথ্যৰ বাবে নাগৰিকসকলক এ-আৰটিআই পোৰ্টেল গেটৱে প্ৰদান কৰাৰ বাবে কৰ্মচাৰী আৰু প্ৰশিক্ষণ বিভাগ, কৰ্মচাৰী, ৰাজহুৱা অভিযোগ আৰু পেঞ্চন মন্ত্ৰালয়ৰ দ্বাৰা লোৱা এক পদক্ষেপ ।

তথ্য জনাৰ অধিকাৰ আইনৰ উদ্দেশ্য :

আৰটিআই আইনৰ মূল উদ্দেশ্য হৈছে নাগৰিকসকলক শক্তিশালী কৰা, চৰকাৰৰ কাম-কাজত স্বচ্ছতা আৰু দায়বদ্ধতা বৃদ্ধি কৰা, দুৰ্নীতি নিয়ন্ত্ৰণ কৰা আৰু গণতন্ত্ৰক প্ৰকৃত অৰ্থত জনসাধাৰণৰ বাবে কাম কৰা । নাগৰিকসকলক চৰকাৰৰ কাৰ্যকলাপৰ বিষয়ে অৱগত কৰাৰ দিশত এই আইনখন গুৰুত্বপূৰ্ণ ।

আৰটিআই আইনৰ লাভালাভ :

দুৰ্নীতি বিৰোধী আহিলা : আৰটিআই আইন ৰূপায়ণৰ পিছত সামাজিক কৰ্মী, নাগৰিক সমাজ সংগঠন আৰু সাধাৰণ নাগৰিকে দুৰ্নীতিৰ মোকাবিলা কৰিবলৈ আৰু চৰকাৰত অধিক স্বচ্ছতা আৰু দায়বদ্ধতা অনাৰ বাবে এই আইনখন কাৰ্যকৰীভাৱে ব্যৱহাৰ কৰিছে ।

সাধাৰণ ৰাইজৰ কণ্ঠক শক্তিশালী কৰা : ই সাধাৰণ নাগৰিকক চৰকাৰী কৰ্তৃত্বৰ বিশেষ প্ৰশ্ন কৰাৰ আত্মবিশ্বাস আৰু অধিকাৰ প্ৰদান কৰিছে ।

গণতন্ত্ৰক শক্তিশালী কৰা : আৰটিআই হৈছে এক শক্তিশালী সঁজুলি যি গণতন্ত্ৰক শক্তিশালী কৰে আৰু প্ৰক্ৰিয়াটোত অংশগ্ৰহণ কৰাৰ নাগৰিকৰ সামৰ্থ্য বৃদ্ধি কৰি সুশাসনৰ প্ৰচাৰ কৰে ।

স্বচ্ছতা আৰু দায়বদ্ধতা : ই চৰকাৰত স্বচ্ছতা আৰু দায়বদ্ধতা বৃদ্ধি কৰাৰ এক শক্তিশালী সঁজুলি । আৰটিআইৰ দ্বাৰা অনা স্বচ্ছতাই চৰকাৰৰ ভিতৰত দুৰ্নীতিৰ প্ৰতিৰোধক হিচাপে কাম কৰিব পাৰে ।

কেইটামান সফল আৰটিআই গোচৰ :

• আদৰ্শ ছ'চাইটি কেলেংকাৰী
• ২জি স্পেকট্ৰাম গোচৰ
• প্ৰাক্তন ৰাষ্ট্ৰপতি প্ৰতিভা পাটিলৰ ভূমি কেলেংকাৰী
• কমনৱেলথ গেমছ কেলেংকাৰী
• ভাৰতীয় ৰিজাৰ্ভ বেংকৰ সন্মতি অবিহনে বিমুদ্ৰাকৰণ ঘোষণা
• ইণ্ডিয়ান ৰেড ক্ৰছ ছ'চাইটি কেলেংকাৰী
• ইন্দিৰা আৱাস যোজনা আঁচনিৰ হিতাধিকাৰী বাছনিত অনিয়ম
• বৃদ্ধ আৰু বিধৱা পেঞ্চন আঁচনিৰ হিতাধিকাৰী বাছনিত অনিয়ম
• ৰাজহুৱা বিতৰণ প্ৰণালীত অনিয়ম
• বিপিএল ৰেচন কাৰ্ডত অনিয়ম

লগতে পঢ়ক :তথ্য জনাৰ অধিকাৰ আইন কি, কেলেংকাৰী উন্মোচনত ই কিমান সফল ? - Right to Information Act