মাহজাতীয় শস্য উৎপাদনৰ শীৰ্ষত থকা দেশসমূহ কি কি ? ইয়াত ভাৰতৰ স্থান ক’ত, জানেনে ?
ভাৰতৰ ৪৯ শতাংশ কৰ্মসংস্থাপন কৃষিৰ ওপৰত নিৰ্ভৰশীল । ৫ কোটিৰো অধিক কৃষক আৰু তেওঁলোকৰ পৰিয়ালৰ জীৱিকাৰ উৎস হৈছে মাহজাতীয় শস্য উৎপাদন ।
Published : September 5, 2025 at 2:54 PM IST
হায়দৰাবাদ : বিশ্বৰ ভিতৰতে সৰ্বাধিক মাহজাতীয় শস্য উৎপাদনকাৰী দেশ হিচাবে বিবেচিত হৈছে ভাৰত ৷ যিয়ে বিশ্বব্যাপী দাইল খেতিৰ প্ৰায় ৩৮% আৰু উৎপাদনৰ প্ৰায় ২৮% অৰিহণা যোগায় ৷
২০০০ চনৰ আৰম্ভণিৰ পৰাই বিশ্বব্যাপী মাহজাতীয় শস্যৰ উৎপাদন বছৰি ৩% ক্ৰমাগতভাৱে বৃদ্ধি পাইছে ৷ উন্নয়নশীল দেশসমূহে মুঠ উৎপাদনৰ প্ৰায় ৭৫% অৰিহণা যোগাই আহিছে । বিশ্বৰ উৎপাদনৰ ৪৪% তকৈ অধিক এছিয়াৰ অৰিহণা আছে ।
২০২২ চনত মাহজাতীয় শস্যৰ খেতিৰ মাটি প্ৰায় ৯৭.০৯ মিলিয়ন হেক্টৰ হয় । ইয়াৰ উৎপাদন আছিল ৯৬.০৪ মেট্ৰিক টন আৰু উৎপাদনশীলতা প্ৰতি হেক্টৰত ০.৯৮৯ টন ।
যোৱা ৫ বছৰত শুকান মাহজাতীয় শস্যৰ ভিতৰত বিশ্বব্যাপী দাইল খেতি আগশাৰীৰ শস্যত পৰিণত হৈছে ৷ ইয়াৰ আয়তন ৩৫.৯৭ মিলিয়ন হেক্টৰ (মুঠ ক্ষেত্ৰফলৰ ৩৮.২৩%) আৰু উৎপাদনত ২৭.৪২ মিলিয়ন টন (৩০.২৭%) অৰিহণা যোগাইছে ।
- বুটমাহৰ মাটিকালি ১৪.৪৫ মিলিয়ন হেক্টৰ (মুঠ ক্ষেত্ৰফলৰ ১৫.৩৬%)। ইয়াৰ পৰা ১৫.৯৭ মিলিয়ন টন (১৭.৬৩%) ৰ সৈতে ইয়াৰ উৎপাদন হয় ১.১০৭ টন/হেক্টৰ ।
- ৰহৰ ৬.০৩ মিলিয়ন হেক্টৰ(মুঠ মাটিৰ ৬.৪১%)ৰ পৰা ০.৮৮৩ টন/হেক্টৰ উৎপাদনৰ সৈতে ৫.৩৩ মিলিয়ন টন (৫.৮৮%) উৎপাদন হয় ৷
- মচুৰ দাইল ৫২.৩ মিলিয়ন হেক্টৰ (৫.৫%) মাটিকালি সামৰি লোৱা মচুৰ দাইলৰ উৎপাদন মুঠ ৬.২ কোটি টন (৬.৮৫%)ৰ ভিতৰত ১.১৮৮ টন প্ৰতি হেক্টৰ হয় ।
- শুকান মটৰ ৭.২৪ মিলিয়ন হেক্টৰ (৭.৬২%) এলেকাত বিস্তৃত শুকান মটৰৰ উৎপাদনৰ সম্ভাৱনা সৰ্বাধিক ১.৯ টন/হেক্টৰ । ইয়াৰ পৰা ১৩.৭৫ মেট্ৰিক টন (১৫.৫৬%) উৎপাদন হয় ।
- লুবিয়া ১৫.০৭ মিলিয়ন হেক্টৰ (১৫.৫৪%) এলেকাত বিয়পি আছে যদিও ইয়াৰ উৎপাদন সৰ্বনিম্ন ০.৬১২ টন/হেক্টৰ । ইয়াৰ দ্বাৰা বিশ্বৰ উৎপাদনত ৯.০৪ মেট্ৰিক টন (১০.২৩%) অৰিহণা যোগায় ।
২০১৮ চনৰ পৰা ২০২২ চনলৈ ভাৰতত গড়ে ৩৩.৪৬ মিলিয়ন হেক্টৰ মাহজাতীয় শস্যৰ খেতি হৈছিল, যিটো বিশ্বৰ মুঠ উৎপাদনৰ ৩৫.৮৭% । এই সময়ছোৱাত ২৪.৭৬ মিলিয়ন হেক্টৰ মাহজাতীয় শস্য উৎপাদন হৈছিল, যাৰ ফলত বিশ্বৰ উৎপাদনত ২৭.৪০% অৰিহণা যোগাইছিল ।
শীৰ্ষ ১০ বিধ মাহজাতীয় শস্য উৎপাদনকাৰী দেশৰ ভিতৰত উৎপাদনৰ ফালৰ পৰা ভাৰতৰ স্থান সৰ্বনিম্ন । আগবাঢ়ি থকা দেশকেইখন হৈছে -
- ১.৮৯৪ টন প্ৰতি হেক্টৰ উৎপাদনেৰে আগবাঢ়ি আছে ইথিওপিয়া
- ১.৮৮০ টন প্ৰতি হেক্টৰত উৎপাদন কানাডাৰ
- ১.৮৭৪ টন প্ৰতি হেক্টৰত উৎপাদন আমেৰিকাৰ
- ১.৮২১ টন প্ৰতি হেক্টৰত উৎপাদনত চীনৰ আৰু
- ১.৭০৭ টন প্ৰতি হেক্টৰত উৎপাদনত ৰাছিয়াৰ
উল্লেখযোগ্য যে ভাৰতৰ উৎপাদন ইথিওপিয়াৰ তুলনাত ২.৫ গুণ কম ।
বিশ্বৰ ৰহৰ ক্ষেত্ৰত ৮০.৩৬% আৰু উৎপাদনৰ ৭৮.১০% অৱদান আছে ভাৰতৰ ৷ ইয়াৰ গড় উৎপাদন ০.৮৬৬ টন প্ৰতি হেক্টৰ, যিটো বিশ্বৰ গড় ০.৮৯১ টন প্ৰতি হেক্টৰতকৈ কিছু কম । বিশ্বৰ গড় লাভ কৰি ভাৰতে ০.১১ মেট্ৰিক টন উৎপাদন বৃদ্ধি কৰিব পাৰে ।
ভাৰতত ১০.১১ মিলিয়ন হেক্টৰ মাটিত বুট খেতি কৰা হয়, যাৰ ফলত বিশ্বৰ মুঠ উৎপাদনৰ ৬৯.৬৫% আৰু ১১.৫৭ মিলিয়ন টন উৎপাদন হয়, যিটো বিশ্বৰ উৎপাদনৰ ৭২.০৬% হয় । গড় উৎপাদন ১.১৪৫ টন প্ৰতি হেক্টৰেৰে ভাৰত বিশ্বৰ গড় ১.১০৬ টন প্ৰতি হেক্টৰতকৈ কিছু বেছি । কিন্তু ইয়াৰ প্ৰধান উৎপাদক দেশসমূহৰ ভিতৰত সপ্তম স্থানত আছে, উৎপাদনৰ ব্যৱধান ০.৯১৮ টন প্ৰতি হেক্টৰ, যিটো বিশ্বৰ শীৰ্ষ ইথিওপিয়াতকৈ ১.৮ গুণ কম ।
ভাৰত শুকান মাহজাতীয় শস্যৰ সৰ্বাধিক উৎপাদনকাৰী দেশ, ইয়াৰ শস্যৰ ১৪.৪৮ মিলিয়ন হেক্টৰ, বিশ্বৰ মুঠ উৎপাদনৰ ই ৪০.৮৮% । দেশখনে ৫৯.৪ মিলিয়ন টন উৎপাদন কৰিছিল, যিটো বিশ্বৰ উৎপাদনৰ ২১.৬৮% । কিন্তু ভাৰতৰ গড় উৎপাদন মাত্ৰ ০.৪১১ টন প্ৰতি হেক্টৰ, আনহাতে বিশ্বৰ গড় উৎপাদন ০.৭৭৪ টন প্ৰতি হেক্টৰ । যদিহে ভাৰতে বিশ্বৰ গড় উৎপাদনৰ সৈতে মিল খায় তেন্তে উৎপাদন ৫.২৫ মেট্ৰিক টন বৃদ্ধি পাব পাৰে ।
মচুৰ দাইলৰ ক্ষেত্ৰফল আৰু উৎপাদনৰ ক্ষেত্ৰত কানাডাৰ পিছতে দ্বিতীয় স্থান লাভ কৰিছে ভাৰতে ৷ দেশখনে ১৪.২ মিলিয়ন হেক্টৰ মাটিত মচুৰ দাইলৰ খেতি কৰিছিল, যিটো বিশ্বৰ মুঠৰ ২৭.১৫% আৰু ১.৩৪ মেট্ৰিক টন উৎপাদন কৰিছিল, যিয়ে বিশ্বৰ উৎপাদনত ২১.৬৬% অৰিহণা যোগাইছে ।
গড় উৎপাদন ০.৯৪৭ টন/হেক্টৰ, যিটো বিশ্বৰ গড় ১.১৮৭ টন/হেক্টৰতকৈ কম ৷ ভাৰতে বিশ্বৰ গড়ৰ সৈতে মিল থাকিলে ০.৩৪ মেট্ৰিক টন উৎপাদন বৃদ্ধি কৰিব পাৰে । চীনৰ উৎপাদনত উপনীত হ’লে ২.২২ মেট্ৰিক টন উৎপাদন বৃদ্ধি পাব পাৰে ।
শুকান মটৰৰ ক্ষেত্ৰফল আৰু উৎপাদনৰ ক্ষেত্ৰত ভাৰত চতুৰ্থ স্থানত আছে, ০.৬৯ মিলিয়ন হেক্টৰ বা বিশ্বৰ মুঠৰ ৯.৪৭% খেতি কৰিছে । দেশখনত ০.৯১ মেট্ৰিক টন উৎপাদন হৈছিল, যিটো বিশ্বৰ মুঠ উৎপাদনৰ ৬.৬১% । কিন্তু ভাৰতৰ গড় উৎপাদন ১.৩২৬ টন প্ৰতি হেক্টৰ, যিটো বিশ্বৰ গড় ১.৮৯৯ টন প্ৰতি হেক্টৰতকৈ কম । যদিহে ভাৰতে বিশ্বৰ গড় উৎপাদনৰ লগত খাপ খায় তেন্তে উৎপাদন ০.৩৯ মেট্ৰিক টন বৃদ্ধি পাব পাৰে । ইয়াৰ উপৰিও ফ্ৰান্সৰ উৎপাদন লাভ কৰিলে ১.৩০ মেট্ৰিক টন উৎপাদন বৃদ্ধি পাব পাৰে ।
ভাৰতৰ দাইল বা মাহজাতীয় শস্যৰ খণ্ড : ভাৰতৰ অৰ্থনীতি মূলতঃ কৃষিৰ ওপৰত ভিত্তি কৰি গঢ় লৈ উঠিছে, যিয়ে ৪৯% কৰ্মসংস্থাপন প্ৰদান কৰে । ৫ কোটিতকৈও অধিক কৃষক আৰু তেওঁলোকৰ পৰিয়ালৰ জীৱিকাৰ ভিত্তি হৈছে দাইল বা মাহজাতীয় শস্য, যিয়ে গ্ৰাম্য অৰ্থনীতিত ইয়াৰ গুৰুত্বৰ ইংগিত দিয়ে ।
ভাৰতৰ অধিকাংশই বৰ্ষা অঞ্চল, যিয়ে দেশৰ মুঠ বীজ সিঁচা মাটিৰ ৫২% অংশগ্ৰহণ কৰে, জনসংখ্যাৰ ৪০% আৰু পশুধনৰ দুই তৃতীয়াংশই পোহপাল দিয়ে । প্ৰায় ৯০% ডাঙৰ শস্য, ৮০% দাইল, ৭৪% তৈলবীজ, ৬৫% কপাহ আৰু ৪৮% ধান এই বৰষুণ হোৱা অঞ্চলতে উৎপাদন হয় ।
প্ৰতিবেদনত কোৱা হৈছে যে ভাৰতৰ বৈচিত্ৰময় কৃষি জলবায়ুৰ পৰিস্থিতি খাৰিফ, ৰবি আৰু গ্ৰীষ্মকালত ১২বিধ দাইল শস্যৰ খেতিৰ বাবে অনুকূল ।
উৎপাদন আঞ্চলিকভাৱে কেন্দ্ৰীভূত, মধ্যপ্ৰদেশ, মহাৰাষ্ট্ৰ আৰু ৰাজস্থানে প্ৰায় ৫৫% অৰিহণা যোগায় আৰু শীৰ্ষ ১০খন ৰাজ্যই ৰাষ্ট্ৰীয় উৎপাদনৰ ৯১%তকৈ অধিক বিশ্বক অৰিহণা যোগায় আহিছে ।
মধ্যপ্ৰদেশ, মহাৰাষ্ট্ৰ আৰু ৰাজস্থান দেশৰ শীৰ্ষ তিনিখন দাইল উৎপাদনকাৰী ৰাজ্য । এই শীৰ্ষ তিনিখন ৰাজ্যই একেলগে ভাৰতৰ দাইল উৎপাদনৰ এটা ডাঙৰ অংশ উৎপাদন কৰে, প্ৰায় ৫৫% ।
মধ্যপ্ৰদেশ, ৫৪.৪ কোটি হেক্টৰ মাটিৰ খেতিত মধ্যপ্ৰদেশত সৰ্বাধিক দাইল উৎপাদন হয় ৷ মুঠ মাটিকালিৰ ১৮.৬৯% অংশ সামৰি মুঠ উৎপাদনত ২২.১১% অৰিহণা যোগায় ।
মহাৰাষ্ট্ৰ, ৪৫.৬ মিলিয়ন হেক্টৰ (১৫.৬৬% ক্ষেত্ৰফল) আৰু ১৬.৪৬% উৎপাদনেৰে দ্বিতীয় স্থানত আছে ।
ৰাজস্থান, সৰ্বাধিক খেতি কৰা হৈছে ৬.০৭ মিলিয়ন হেক্টৰ (মুঠ এলেকাৰ ২০.৮৫%) এলেকাত ৷ ১৬.৩% উৎপাদনেৰে তৃতীয় স্থানত আছে।
গুজৰাট, ১.৩৩৩ টন প্ৰতি হেক্টৰ উৎপাদনকাৰী ৰাজ্যৰ হিচাবে পৰিগণিত হৈছে ৷ ইয়াৰ বিপৰীতে ০.৬২৩ টন প্ৰতি হেক্টৰ উৎপাদন থকা কৰ্ণাটকে শীৰ্ষ দাইল উৎপাদনকাৰী ৰাজ্যসমূহৰ ভিতৰত সৰ্বনিম্ন উৎপাদনশীলতা প্ৰদৰ্শন কৰে ৷ গুজৰাটৰ তুলনাত ০.৭১০ টন প্ৰতি হেক্টৰ উৎপাদনৰ পাৰ্থক্য আছে ৷
দাইল খেতিৰ সৰ্ববৃহৎ ৰাজ্য ৰাজস্থান ৷ উৎপাদনৰ প্ৰতি হেক্টৰত ০.৬৬৫ টন, শীৰ্ষ ১০ খন উৎপাদনকাৰী ৰাজ্যৰ ভিতৰত অষ্টম স্থানত আছে ৷ গুজৰাটৰ তুলনাত ০.৬৬৮ টন প্ৰতি হেক্টৰ উৎপাদনৰ পাৰ্থক্য আছে ৷
শীৰ্ষ ১০ খন দাইল উৎপাদনকাৰী ৰাজ্যৰ ভিতৰত ছখন ৰাজ্যৰ উৎপাদন ৰাষ্ট্ৰীয় গড়তকৈ অধিক হোৱাৰ বিপৰীতে অন্ধ্ৰপ্ৰদেশ, ৰাজস্থান, তামিলনাডু আৰু কৰ্ণাটক ইয়াৰ তলত আছে ।
ভাৰতৰ বাণিজ্য : বিশ্বব্যাপী মাহজাতীয় শস্য উৎপাদন মূলতঃ ৩৯খন দেশত কেন্দ্ৰীভূত হৈ আছে, যিয়ে বিশ্বৰ উৎপাদনৰ ৯০% অংশ গ্ৰহণ কৰে, যদিও ইয়াৰ খেতি সমগ্ৰ বিশ্বৰ ১৭২খন দেশত কৰা হয় ।
২০২০ চনত মুঠ দাইল ৰপ্তানি ১২.৫ বিলিয়ন মাৰ্কিন ডলাৰ পৰ্যন্ত হৈছেগৈ ৷ যি ২০২০ চনত ৯.৭৭ বিলিয়ন মাৰ্কিন ডলাৰ আছিল ৷ শীৰ্ষ ৰপ্তানি কৰা দেশসমূহ হ’ল কানাডা (২৬.৬%), ম্যানমাৰ (১১.২%), অষ্ট্ৰেলিয়া (১০.৩%), ৰাছিয়া (৯.৪%), আমেৰিকা (৪.৬%) আৰু মোজাম্বিক (৩.৩%) ৷
সৰ্বাধিক উৎপাদক হোৱাৰ পিছতো, প্ৰায় ২.৫% বজাৰ অংশীদাৰিত্বৰে, আয়তনৰ ক্ষেত্ৰত চীন সৰ্বাধিক আমদানিকাৰক, বিশ্বৰ আমদানিত ১৬.৬% (২.৫৫ মেট্ৰিক টন) অংশীদাৰিত্বৰে, তাৰ পিছতে আছে ভাৰত (১৫.৫%, ২.৩৮ মেট্ৰিক টন), তুৰস্ক (৭.৯%, ১.২২ মেট্ৰিক টন), পাকিস্তান (৭.১%, ১.০৯ মেট্ৰিক টন), ইউ এ ই (৫.৪%, ০.৮২ মেট্ৰিক টন) আৰু আমেৰিকা (৪.৭%, ০.৭২ মেট্ৰিক টন)। আমদানি মূল্যৰ ক্ষেত্ৰত ভাৰত শীৰ্ষত আছে, তাৰ পিছতে আছে চীন ।
২০২৩-২৪ চনত ভাৰতে দাইলৰ আমদানি যথেষ্ট বৃদ্ধি কৰিছিল, মূলতঃ ৰঙা মচুৰ দাইল, হালধীয়া মটৰ আৰু ক’লা বুট উৎপাদন বৃদ্ধি হৈছিল ।
২০১৫-১৬ চনৰ পৰা ২০২৩-২৪ চনলৈকে মটৰ শস্য আটাইতকৈ বেছি আমদানি কৰা হৈছিল, বছৰি গড়ে ১.২৩ মেট্ৰিক টন, তাৰ পিছতে মচুৰ দাইল (০.৯২ মেট্ৰিক টন)।
মাহজাতীয় শস্য খণ্ডত স্বাৱলম্বিতা লাভৰ বাবে কেইবাটাও পৰামৰ্শৰে প্ৰতিবেদনখনৰ সামৰণিত কৰা হৈছে । ইয়াৰ ভিতৰত লক্ষ্য নিৰ্ধাৰণ কৰা শস্যভিত্তিক ক্লাষ্টাৰিঙৰ জৰিয়তে এলেকা ধৰি ৰখা আৰু বৈচিত্ৰ্যতা, বিভিন্ন কৃষি-পৰিৱেশগত উপ-অঞ্চলৰ লগত খাপ খোৱা প্ৰযুক্তি গ্ৰহণ আৰু উচ্চমানৰ বীজ বিতৰণ আৰু কৃটনাশকৰ ওপৰতো গুৰুত্ব দিয়া আদি অন্তৰ্ভুক্ত ।
ইয়াৰ উপৰিও ৰাষ্ট্ৰীয় উৎপাদনৰ ৭৫% অৰিহণা যোগোৱা ১১১খন উচ্চ সম্ভাৱনাপূৰ্ণ জিলাৰ ওপৰত বিশেষ গুৰুত্ব দিয়াটোও ইয়াৰ অংশ । এফপিঅ'সমূহৰ সহায়ত "এটা ব্লক-এক বীজ গাঁও" ক্লাষ্টাৰ ভিত্তিক কেন্দ্ৰ সৃষ্টি কৰাটোও এই প্ৰতিবেদনৰ এটা অংশ ।
প্ৰতিবেদনটোৱে সক্ৰিয় জলবায়ু অভিযোজন ব্যৱস্থাসমূহৰ ওপৰত গুৰুত্ব আৰোপ কৰিছে আৰু বিস্তৃত নিৰীক্ষণ আৰু সিদ্ধান্ত-সহায়ক ব্যৱস্থাৰ জৰিয়তে তথ্যভিত্তিক পৰিৱৰ্তনক আগুৱাই নিয়াৰ দিশলৈ আঙুলিয়াইছে । এই খণ্ডত পৰিৱৰ্তন আনিবলৈ আৰু প্ৰতিবেদনৰ অধীনত "আত্মনিৰ্ভৰশীলতা" নিশ্চিত কৰিবলৈ এই সকলোবোৰ গুৰুত্বপূৰ্ণ ।
