বছৰত দেশত প্ৰায় ৩ হাজাৰ লোকৰ প্ৰাণ কাঢ়ে বানে; অসমত কিমান ?
বছৰত ১৪ টা বানৰ সন্মুখীন হ’বলগীয়া অসমে । নতুন বান ভয়াৱহতা সূচকাংকত ভাৰতৰ আটাইতকৈ মাৰাত্মক জিলাৰ শীৰ্ষত পাটনা । সুৰভি গুপ্তাৰ এক প্ৰতিবেদন ।
Published : July 9, 2025 at 9:12 PM IST
নতুন দিল্লী : দেশত বছৰি হাজাৰ হাজাৰ লোকৰ বানত মৃত্যু হয় । ইয়াৰ মাজতে বানক লৈ জিলাভিত্তিক নতুন ভয়াৱহতা সূচকাংকত বৰ্তমান ভাৰতৰ আটাইতকৈ বেছি ক্ষতিগ্ৰস্ত অঞ্চলসমূহ পোহৰলৈ আহিছে । ইয়াত শীৰ্ষস্থান লাভ কৰিছে পাটনা, মুৰ্ছিদাবাদ আৰু থানেয়ে ।
দশক দশক ধৰি ভাৰতে বাৰে বাৰে বানৰ ৰঙাচকুৰ সন্মুখীন হৈ আহিছে । যাৰ ফলত সমগ্ৰ দেশতে প্ৰতিবছৰে হাজাৰ হাজাৰ লোকে প্ৰাণ হেৰুৱায় । আনহাতে, কোটি কোটি টকাৰ অৰ্থনৈতিক ক্ষতিও হয় । কিন্তু তথাপিও কিছুদিন আগলৈকে সমগ্ৰ দেশতে বানৰ পৰিসৰ মূল্যায়ন কৰিবলৈ কোনো বিস্তৃত, জিলাভিত্তিক সূচক আমাৰ হাতত নাছিল । যাৰবাবে বানৰ ক্ষয়-ক্ষতিৰ প্ৰকৃত মূল্যায়ন বহু ক্ষেত্ৰত অসম্পূৰ্ণ হৈ আছিল ।
এইবাৰ আই আই টি দিল্লী, আই আই টি ৰূঢ়কী, ভাৰতীয় বতৰ বিজ্ঞান বিভাগ (আই এম ডি) আৰু জলশক্তি মন্ত্ৰণালয়ৰ গৱেষকসকলে নতুন জিলাভিত্তিক বান ভয়াৱহতা সূচকাংক (District Flood Severity Index, DFSI) প্ৰস্তুত কৰি এই জটিলতাৰ অন্ত পেলাইছে ।
Natural Hazards journal-ৰ শেহতীয়া সংস্কৰণত প্ৰকাশিত এই নতুন সূচকাংকটো হৈছে বান বিপদাশংকা আৰু ক্ষতিৰ জিলাভিত্তিক, পৰ্যবেক্ষণভিত্তিক পৰিমাপ সৃষ্টিৰ বাবে ভাৰতৰ প্ৰথমটো উল্লেখযোগ্য প্ৰচেষ্টা । জিলা বান ভয়াৱহতা সূচকাংক, ভাৰত বান তথ্য প্ৰভাৱৰ (Flood Inventory with Impacts, IFI-Impacts) ওপৰত ভিত্তি কৰি তৈয়াৰ কৰা হৈছে আৰু ই ভাৰতত বান দুৰ্যোগৰ বাবে পৰিকল্পনা যুগুত আৰু প্ৰস্তুতিৰ ধৰণ সলনি কৰাৰ স্থিতিত আছে ।
জিলা বান ভয়াৱহতা সূচকাংকৰ প্ৰয়োজনীয়তা (District Flood Severity Index)
বিশ্বৰ ভিতৰত অন্যতম বানপ্ৰৱণ দেশ হৈছে ভাৰত । ১৯৭৫ চনৰ পৰা ২০১৫ চনৰ ভিতৰত ভাৰতত বানপানীৰ ফলত প্ৰায় ১ লাখ ১৩ হাজাৰ মানুহৰ মৃত্যু হৈছিল । যাৰ অৰ্থ হ’ল বছৰি গড়ে ২,৭৬৫ জন লোকৰ মৃত্যু হয় ।
ইয়াৰ পিছতো এতিয়ালৈকে দুৰ্যোগৰ প্ৰতি সঁহাৰি আৰু প্ৰশাসনৰ বাবে মুখ্য প্ৰতিবন্ধকতা জিলাস্তৰত কোনো একক বা বিস্তৃত বান ভয়াৱহতা সূচকাংক উপলব্ধ নাছিল ।
প্ৰখ্যাত লেখক তথা আই আই টি দিল্লীৰ চিভিল ইঞ্জিনিয়াৰিঙৰ অধ্যাপক ডঃ মানবেন্দ্ৰ চহৰীয়াই কয়, “দুৰ্যোগ ব্যৱস্থাপনাৰ সিদ্ধান্ত, বিশেষকৈ সাহায্য পুঁজি বিতৰণ আৰু জৰুৰীকালীন সঁহাৰি জিলা পৰ্যায়ত লোৱা হয় । গতিকে জিলাকেন্দ্ৰিক ভয়াৱহতা সূচকাংক কেৱল উপযোগীয়ে নহয়, ই অতি প্ৰয়োজনীয়ও ।”
সূচকাংক : ইয়াক কেনেদৰে জুখিব আৰু ই কিয় গুৰুত্বপূৰ্ণ
জিলা বান ভয়াৱহতা সূচকাংক (District Flood Severity Index, DFSI) হৈছে ছটা মূল বিষয়ৰ পৰা গঠন কৰা এক সংমিশ্ৰিত পৰিমাপ :
১. বানৰ সংখ্যা
২. বানৰ গড় সময়সীমা
৩, মৃত্যুৰ হাৰ
৪. আঘাত
৫. বান হোৱা এলেকা (জিলা এলেকাৰ %)
৬. জনসংখ্যা
এইবোৰক এটা সূত্ৰ ব্যৱহাৰ কৰি একত্ৰিত কৰা হয় যাতে সূচকাংকক এক ব্যাখ্যাযোগ্য পৰিসীমাত পৰিমাপ কৰিব পৰা যায় । ইয়াত মানুহৰ মৃত্যুৰ ওপৰত অধিক গুৰুত্ব দিয়া হয়, যিটো বানৰ আটাইতকৈ প্ৰত্যক্ষ আৰু কৰুণ পৰিণতি ।
বৰ্তমানৰ মডেলসমূহৰ বিপৰীতে যিবোৰ বহুলাংশে বিপদকেন্দ্ৰিক বা কেৱল উপগ্ৰহীয় তথ্যৰ ওপৰত নিৰ্ভৰশীল, ডি এফ এছ আয়ে পৰ্যবেক্ষণমূলক স্থানীয় তথ্যক হাইড্ৰ'লজিকেল-হাইড্ৰ'ডাইনেমিক মডেলিং (আই এল ডি এ এছৰ জৰিয়তে) আৰু জনসংখ্যাৰ তথ্য সমষ্টিৰ সৈতে সংযুক্ত কৰি বানপানীৰ প্ৰভাৱৰ অধিক ব্যাপক আৰু মানৱকেন্দ্ৰিক দৃষ্টিভংগী প্ৰদান কৰে ।
জলবায়ু পৰিৱৰ্তন বিজ্ঞানী তথা টেৰি স্কুল অব এডভান্সড ষ্টাডিজৰ অতিথি অধ্যাপক এছ এন মিশ্ৰই ইটিভি ভাৰতক কয়, "বান ভাৰতৰ আটাইতকৈ সঘনাই সংঘটিত আৰু বিধ্বংসী বিপদ হৈয়েই আছে, যিটো জলবায়ু পৰিৱৰ্তনে আৰু অধিক তীব্ৰতৰ কৰি তুলিছে যিটো শেহতীয়াভাৱে হিমাচল প্ৰদেশৰ পৰিঘটনাসমূহত কৰুণভাৱে দেখা গৈছে । আই এফ আই-ইম্পেক্ট তথ্যৰ প্ৰয়োগ কৰি জিলাস্তৰীয় বান ভয়াৱহতা সূচকাংকৰ বিকাশ এক সময়সাপেক্ষ আৰু মূল্যৱান অৱদান ।”
উদ্বেগজনক ৰাষ্ট্ৰীয় ছবি
ডি এফ এছ আয়ে সমগ্ৰ ভাৰততে পুনৰাবৃত্তিমূলক, উচ্চ প্ৰভাৱৰ বানৰ এক অস্থিৰ আৰ্হি উন্মোচন কৰে । শীৰ্ষ ৩০ খন বানপ্ৰৱণ জিলাৰ ভিতৰত বেছিভাগেই হয় প্ৰধান নদী অৱবাহিকাৰ কাষত (গংগা, ব্ৰহ্মপুত্ৰ), নহয় উপকূলীয় বেল্টত অৱস্থিত ।
শীৰ্ষ ৫ বানপ্ৰৱণ জিলা (ডি এফ এছ আই ৰেংকিং)
১. পাটনা (বিহাৰ) – ডি এফ এছ আই : ১৯.৩৭
২. মুৰ্ছিদাবাদ (পশ্চিমবংগ) – ডি এফ এছ আই : ১৯.০১
৩. থানে (মহাৰাষ্ট্ৰ) – ডি এফ এছ আই : ১৮.৮৮
৪. উত্তৰ ২৪ পৰগনা (পশ্চিমবংগ) – ডি এফ এছ আই : ১৮.৮৬
৫. গুণ্টুৰ (অন্ধ্ৰপ্ৰদেশ) – ডি এফ এছ আই : ১৮.৮৪
আনহাতে, অসমৰ লখিমপুৰ, ধেমাজি আৰু কামৰূপ; আৰু উত্তৰ প্ৰদেশৰ গোৰখপুৰ আৰু বালিয়াৰ দৰে জিলাসমূহো বিশেষভাৱে উল্লেখ কৰা হৈছে । ইয়াৰে কিছুমানে বিগত পাঁচ দশকত ২০০ৰো অধিক বানৰ সন্মুখীন হৈছে ।
আচৰিত কথাটো হ’ল যে সাধাৰণতে বানপ্ৰৱণ হিচাপে গণ্য নকৰা উত্তৰাখণ্ডৰ পাহাৰীয়া জিলা চামোলিও শীৰ্ষ ৩০ খনৰ ভিতৰত আছে, যিয়ে হিমবাহৰ হ্ৰদৰ বিস্ফোৰণৰ ফলত সৃষ্টি হোৱা বানৰ দৰে উচ্চ তীব্ৰতাসম্পন্ন পৰিঘটনাৰ বিধ্বংসী প্ৰভাৱৰ ওপৰত আলোকপাত কৰে ।
গংগা আৰু ব্ৰহ্মপুত্ৰ অৱবাহিকা : দুৰ্যোগৰ কেন্দ্ৰবিন্দু
বানপীড়িত ৩০ খন জিলাৰ ভিতৰত ১৭ খন গংগা অৱবাহিকাত আৰু ৩ খন ব্ৰহ্মপুত্ৰ অৱবাহিকাত অৱস্থিত । এই দুটা অৱবাহিকা হৈছে ভাৰতৰ দুটা ঘন জনবসতিপূৰ্ণ আৰু জলবিজ্ঞানৰ ফালৰ পৰা অস্থিৰ অঞ্চল ।
সহ-লেখক তথা জলবিজ্ঞানী ডঃ শৰদ কে জৈনে উল্লেখ কৰিছে, “জনসংখ্যাৰ উচ্চ ঘনত্ব, ভূমি ব্যৱহাৰৰ নিম্ন পৰ্যায়ৰ পৰিকল্পনা আৰু নদীৰ ওচৰত থকাৰ অৰ্থ হ’ল মধ্যমীয়া বানেও পৰিমাণতকৈ বেছি প্ৰভাৱ পেলাব পাৰে ।”
উদাহৰণস্বৰূপে, অসমত ১৯৬৭ চনৰ পৰা ৮০০ৰো অধিক বানৰ পৰিঘটনা ঘটিছে । যাৰ ফলত বছৰি গড়ে ১৪ টাতকৈও অধিক বান সংঘটিত হৈছে । ইয়াৰ ফলত ৰাজ্যখনক ভাৰতৰ ভিতৰতে সৰ্বাধিক বানপীড়িত ৰাজ্য হিচাপে চিহ্নিত কৰিছে ।
নগৰীয়া আৰু উপকূলীয় বিপদাশংকা
ডি এফ এছ আয়ে মুম্বাই, পুনে, নাগপুৰৰ দৰে চহৰৰ নগৰীয়া বান সংকটকো চোকা দৃষ্টি ৰাখিছে, য’ত নিম্নভূমি অঞ্চললৈ আবাসভূমিৰ অপৰিকল্পিতভাৱে সম্প্ৰসাৰণে বানৰ আশংকা বৃদ্ধি কৰিছে । ইফালে তামিলনাডু, গুজৰাট, অন্ধ্ৰপ্ৰদেশ আৰু পশ্চিমবংগৰ উপকূলীয় জিলাসমূহে ঘূৰ্ণীবতাহ আৰু অতি তীব্ৰ বৰষুণৰ ফলত দ্বৈত ভাবুকিৰ সন্মুখীন হৈছে ।
নীতি আৰু পৰিকল্পনাৰ ক্ষেত্ৰত ডি এফ এছ আই কিয় গুৰুত্বপূৰ্ণ
ডি এফ এছ আইক যিটোৱে অইনৰ পৰা পৃথক কৰে সেয়া হ’ল ইয়াৰ কাৰ্যক্ষমতা । পূৰ্বৰ বানপানীৰ মানচিত্ৰ বা ৰাজ্যস্তৰীয় দুৰ্যোগ মূল্যায়নৰ দৰে নহয়, ডি এফ এছ আয়ে এটা সূক্ষ্ম মাপৰ, তথ্য-সমৰ্থিত দৃশ্য প্ৰদান কৰে । ইয়াত অনুমতি দিয়ে :
* জিলা পৰ্যায়ৰ দুৰ্যোগ প্ৰস্তুতিৰ পৰিকল্পনা
* অগ্ৰাধিকাৰ ভিত্তিক আন্তঃগাঁথনি বিনিয়োগ
* বাস্তৱ সময়ৰ সঁহাৰি আৰু সকাহৰ লক্ষ্য নিৰ্ধাৰণ
* দীৰ্ঘম্যাদী জ’নিং আৰু ভূমি ব্যৱহাৰৰ সংস্কাৰ
সূচকাংকটোৱে ব্যৱসায়িক ধাৰাবাহিকতা পৰিকল্পনাকো (Business Continuity Planning, BCP) অৱগত কৰিব পাৰে, কোনবোৰ আন্তঃগাঁথনি সম্পত্তি, দলং, বিদ্যালয়, চিকিৎসালয়, উচ্চ-ডি এফ এছ আই জ’নত পৰি আছে সেইটো চিনাক্ত কৰি ।
ভৱিষ্যতৰ পথ : ৰাষ্ট্ৰীয় বান পৰ্টেলৰ বাবে এক আহ্বান
প্ৰতিশ্ৰুতি প্ৰদানৰ পিছতো লেখকসকলে সতৰ্ক কৰি দিছে যে ডি এফ এছ আইৰ ফলপ্ৰসূতা অব্যাহত থকা তথ্য সংগ্ৰহ, প্ৰতিষ্ঠানিক সমৰ্থন আৰু নীতিগত সংহতিৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰিব ।
ডঃ চহৰীয়াই এটা ৰাষ্ট্ৰীয় বান তথ্য পৰ্টেল সৃষ্টি কৰিবলৈ আহ্বান জনাইছে, য’ত বিভিন্ন মন্ত্ৰণালয়ৰ (আই এম ডি, এন ডি এম এ, চি ডব্লিউ চি, ৰাজ্যিক দুৰ্যোগ কৰ্তৃপক্ষ) তথ্যসমূহ নিয়মিতভাৱে একত্ৰিত, পৰীক্ষা আৰু আপডেট কৰিব পৰা যাব ।
তেওঁ কয়, "বৰ্তমান বানৰ তথ্য বিভাগসমূহৰ মাজত বিক্ষিপ্তভাৱে আৰু প্ৰায়ে পুৰণি প্ৰতিবেদনৰ মাজত পোত খাই থাকে । জিলা পৰ্যায়ত বানৰ প্ৰভাৱৰ তথ্য সংগ্ৰহ আৰু প্ৰতিবেদন কৰাৰ বাবে আমাক প্ৰামাণিক প্ৰট'কলৰ প্ৰয়োজন ।"
নেদাৰলেণ্ডৰ পৰা ল'ব পাৰি শিক্ষা
প্ৰতিবেদনত ভাৰতে নেদাৰলেণ্ডত অগ্ৰণী 'Room for the River' পদ্ধতিৰ দৰে বিশ্বজনীন উত্তম পদ্ধতি গ্ৰহণ কৰাৰ পৰামৰ্শও আগবঢ়াইছে । এই আৰ্হিটোৱে বানৰ সুৰক্ষাক পৰিৱেশ, সামাজিক আৰু অৰ্থনৈতিক মূল্যবোধৰ সৈতে ভাৰসাম্য ৰক্ষা কৰে :
* বানক সমভূমিত পুনৰ ব্যৱহাৰ
* বিপদাশংকাপূৰ্ণ অঞ্চলত নিৰ্মাণ কাৰ্য সীমিত কৰা
* বহুধা-কাৰ্যকৰী নদী ব্যৱস্থা সৃষ্টি কৰা
অধ্যয়নটোৰত অন্যতম অৱদান যোগোৱা ধীৰাজ যোশীয়ে কয়, "আমি দুৰ্যোগ ব্যৱস্থাপনাৰ পৰা বিপদ ব্যৱস্থাপনালৈকে যোৱাৰ সময় আহি পৰিছে । উক্ত পৰিৱৰ্তনৰ ডি এফ এছ আই হৈছে এক মূল পদক্ষেপ ।
জলবায়ু পৰিৱৰ্তনে বৰষুণৰ ধৰণ তীব্ৰতৰ কৰি তোলাৰ লগতে বানৰ আশংকাক নতুন ভূখণ্ডলৈ গতি কৰোৱাৰ লগে লগে ভাৰত এক জটিল সন্ধিক্ষণত থিয় দিছে । বিজ্ঞান, সৰলতা আৰু সঠিক পৰিমাপৰ মিশ্ৰণৰ সৈতে ডি এফ এছ আয়ে নীতি নিৰ্ধাৰকসকলক বান প্ৰশমনক অগ্ৰাধিকাৰ দিবলৈ এক শক্তিশালী নতুন দৃষ্টিভংগী প্ৰদান কৰিছে ।
কিন্তু এই তথ্য সমৃদ্ধ অন্তৰ্দৃষ্টি প্ৰকৃত ক্ষেত্ৰত জীৱন ৰক্ষাকাৰী কাৰ্যলৈ পৰিণত হ’বনে নাই তাৰ প্ৰকৃত পৰীক্ষাটো ইয়াৰ প্ৰয়োগতহে হ’ব ।
তেতিয়ালৈকে পাটনা, মুৰ্ছিদাবাদ, থানে, গুণ্টুৰৰ দৰে জিলাসমূহে পৰৱৰ্তী বাৰিষা মাৰাত্মক ৰূপলৈ পৰিণত হোৱাৰ অপেক্ষাত থাকিব লাগিব ।
প্ৰভাৱৰ সৈতে ভাৰতৰ বানৰ তথ্য
ডি এফ এছ আইৰ ভেটি হৈছে আই এফ আই-ইমপেক্টছ ডাটাবেছ, যিয়ে ৫৬ বছৰৰ (১৯৬৭-২০২৩) বানৰ তথ্য ডিজিটেলাইজ আৰু সংগঠিত কৰিছে । ইয়াত অন্তৰ্ভুক্ত কৰা তথ্য হৈছে :
* মৃত্যু
* আঘাতপ্ৰাপ্ত হোৱা
* অৰ্থনৈতিক ক্ষতি (য'ত উপলব্ধ)
* বান পৰিঘটনাৰ সময়সীমা
* বানৰ স্থানীয় পৰিসৰ
ইয়াক Indian Land Data Assimilation System-ৰ (ILDAS) ছিমুলেচন তথ্যৰ সৈতে সংযুক্ত কৰা হৈছে, যিয়ে নাছাৰ ভূমি তথ্য ব্যৱস্থাৰ গাঁথনি ব্যৱহাৰ কৰি বিশদ জলবিজ্ঞান তথ্য প্ৰদান কৰে ।
ইয়াৰ উপৰি স্থানীয় জনসংখ্যাৰ ঘনত্বৰ ওপৰত ভিত্তি কৰি বানৰ পাৰ্থক্যমূলক প্ৰভাৱ মূল্যায়ন কৰিবলৈ ফেচবুকৰ ডাটা ফৰ গুড পদক্ষেপৰ জনসংখ্যাৰ ডটাাবেছ অন্তৰ্ভুক্ত কৰা হৈছে ।
লগতে পঢ়ক :বানত পুনৰ এজনৰ মৃত্যু, ২৯ জনলৈ বৃদ্ধি মৃতকৰ সংখ্যা - ASSAM FLOOD 2025
