ৱাকফ (সংশোধনী) বিধেয়ক 2025 কি ? ইয়াত প্ৰস্তাৱিত মুখ্য পৰিৱৰ্তন আৰু ইয়াৰ বিৰোধিতাৰ কাৰণ কি ?
বুধবাৰে লোকসভাত আলোচনা আৰু গৃহীত কৰাৰ বাবে বিতৰ্কিত ৱাকফ (সংশোধনী) বিধেয়ক গ্ৰহণ কৰিব । আনহাতে, চৰকাৰ আৰু বিৰোধীৰ মাজৰ বাদানুবাদে এক নতুন গতি ল'ব ।
Published : April 2, 2025 at 1:18 PM IST
হায়দৰাবাদ: বৰ্তমান সময়ত দেশৰ ৰাজনীতি তথা সামাজিক ক্ষেত্ৰত আটইতকৈ চৰ্চিত বিষয়টো হৈছে ৱাকফ বিধেয়ক । ২০২৪ চনৰ আগষ্ট মাহত যুটীয়া সংসদীয় সমিতিলৈ প্ৰেৰণ কৰা ৱাকফ (সংশোধনী) বিধেয়ক, ২০২৪ বুধবাৰে (২ এপ্ৰিল, ২০২৫) লোকসভাত উত্থাপন কৰা হয় ।
এতিয়া 'ৱাকফ (সংশোধনী) বিধেয়ক, ২০২৫' শীৰ্ষক এই বিধেয়কখনে ৱাকফ আইন, ১৯৯৫ত কেইবাটাও পৰিৱৰ্তনৰ প্ৰস্তাৱ আগবঢ়াইছে, যিয়ে মুছলমান দাতব্য সম্পত্তি কেনেদৰে পৰিচালনা কৰা হয় সেই সিদ্ধান্ত ল'বলৈ কেন্দ্ৰীয় আৰু ৰাজ্যিক পৰিষদসমূহক নিয়ন্ত্ৰণ কৰিব ।
ৱাকফৰ অৰ্থ কি ?
'ৱাকফ' শব্দটোৰ অৰ্থ হৈছে মুছলমানসকলে এক ধৰ্মীয়, শৈক্ষিক বা দাতব্য কাৰণত কৰা দান । বৰ্তমানৰ ৱাকফ আইন মতে, ৱাকফে ইছলামিক আইনৰ অধীনত কেৱল ধৰ্মীয় বা দাতব্য উদ্দেশ্যৰ বাবে সমৰ্পিত সম্পত্তিবোৰ বুজায় । আনহাতে, এই সম্পত্তিৰ আন যিকোনো ব্যৱহাৰ বা বিক্ৰী নিষিদ্ধ কৰিছে ।
ৱাকফ ঘোষণা কৰা সম্পত্তি এটা উত্তৰাধিকাৰীসূত্ৰে, উপহাৰ হিচাপে প্ৰদান বা বিক্ৰী কৰিব নোৱাৰি । 'ৱাকিফ' হৈছে এগৰাকী ব্যক্তি, যিয়ে হিতাধিকাৰীৰ বাবে ৱাকফ সৃষ্টি কৰে । ৱাকফ সংশোধনী বিধেয়ক সন্দৰ্ভত কেন্দ্ৰীয় চৰকাৰৰ এগৰাকী ব্যাখ্যাকাৰীৰ মতে, যিহেতু ৱাকফ সম্পত্তি আল্লাক প্ৰদান কৰা হয়, শাৰীৰিকভাৱে মূৰ্ত সত্তাৰ অনুপস্থিতিত, ৱাকিফৰ দ্বাৰা বা এক কৰ্তৃত্বশীল কৰ্তৃপক্ষৰ দ্বাৰা ৱাকফ পৰিচালনা কৰা বা প্ৰশাসনৰ বাবে 'মুটাৱল্লী' নিযুক্ত কৰা হয় । চৰকাৰে নিজৰ ব্যাখ্যাত কয়, "এবাৰ ৱাকফ হিচাপে মনোনীত হোৱাৰ পিছত, ইয়াৰ মালিকীস্বত্ব ৱাকফ (ৱাকিফ) বনোৱা ব্যক্তিজনৰ পৰা আল্লালৈ স্থানান্তৰ কৰা হয়, যাৰ ফলত ইয়াক অপৰিৱৰ্তনীয় কৰি তোলে ।"
ৱাকফ (সংশোধনী) বিধেয়ক, 2024
2024 চনৰ 8 আগষ্ট তাৰিখে ৱাকফ (সংশোধনী) বিধেয়ক, 2024 লোকসভাত উত্থাপন কৰা হৈছিল । সংসদৰ দুয়োখন সদনৰ যুটীয়া সমিতিলৈ বিধেয়কখন প্ৰেৰণ সম্পৰ্কীয় প্ৰসংগৰ প্ৰস্তাৱটো ৯ আগষ্ট, ২০২৪ তাৰিখে লোকসভাত সংখ্যালঘু পৰিক্ৰমা মন্ত্ৰী কিৰেন ৰিজিজুৱে উত্থাপন কৰে আৰু ৰাজ্যসভাই একেদিনাই সন্মতি জনায় ।
ৱাকফ বোৰ্ডে কিমান সম্পত্তি নিয়ন্ত্ৰণ কৰে ?
কেন্দ্ৰীয় চৰকাৰৰ মতে, ৱাকফ বোৰ্ডে বৰ্তমান সমগ্ৰ ভাৰতত আনুমানিক 1.2 লাখ কোটি মূল্যৰ 9.4 লাখ একৰজোৰা 8.7 লাখ সম্পত্তি নিয়ন্ত্ৰণ কৰে । ভাৰতত বিশ্বৰ সৰ্বাধিক সম্পত্তি ৱাকফ বোৰ্ডৰ অধীনত আছে । উল্লেখ্য যে ৱাকফ বোৰ্ড হৈছে সশস্ত্ৰ বাহিনী আৰু ভাৰতীয় ৰে'লৱেৰ পিছত ভাৰতৰ সৰ্ববৃহৎ ভূমিৰ মালিক । ৱাকফ বোৰ্ডৰ অধীনত 356,051 ৱাকফ সম্পত্তি পঞ্জীয়ন কৰা হৈছে । ৱাকফ বোৰ্ডৰ অধীনত 872,328 টা স্থাৱৰ সম্পত্তি আৰু 16,713 টা অস্থাৱৰ সম্পত্তি পঞ্জীয়ন কৰা হৈছে ।
ৱাকফ বোৰ্ড সম্পৰ্কীয় সমস্যাবোৰ কি ?
কেন্দ্ৰীয় চৰকাৰৰ মতে, অংশীদাৰসকলে উত্থাপন কৰা মুখ্য বিষয়বোৰ হৈছে ৱাকফ বোৰ্ড আৰু কেন্দ্ৰীয় ৱাকফ পৰিষদ গঠনত সীমিত বৈচিত্ৰ্য, মুটাৱল্লিৰ দ্বাৰা ক্ষমতাৰ অপব্যৱহাৰ, মুটাৱল্লিৰ দ্বাৰা সম্পত্তিৰ সঠিক একাউণ্ট ৰক্ষণাবেক্ষণ নকৰা, স্থানীয় ৰাজহ কৰ্তৃপক্ষৰ সৈতে কাৰ্যকৰী সমন্বয়ৰ অভাৱ, বেদখলমুক্ত কৰাৰ বিষয়, পঞ্জীয়ন আৰু ৱাকফ সম্পত্তিৰ শিৰোনাম ঘোষণা, সম্পত্তি দাবী কৰাৰ বাবে ৱাকফ বোৰ্ডক ব্যাপক ক্ষমতা প্ৰদান কৰাৰ ফলত বিবাদ আৰু মোকৰ্দমা, সীমিত আইনৰ প্ৰযোজ্যতা অপ্ৰযোজ্য হোৱাৰ ফলত সম্প্ৰদায়বোৰৰ মাজত বিভেদ সৃষ্টি হয়, ৱাকফ সম্পত্তিৰ পৰা অতি নগণ্য পৰিমাণৰ উপাৰ্জন ইত্যাদি ।
বিধেয়কখনৰ মূল পৰিৱৰ্তনসমূহ
ৱাকফ গঠন : আইনখনে ৱাকফক এনেদৰে গঠন কৰিবলৈ অনুমতি দিয়ে : (i) ঘোষণা, (ii) দীৰ্ঘম্যাদী ব্যৱহাৰৰ ওপৰত ভিত্তি কৰি চিনাক্তকৰণ (ব্যৱহাৰকাৰীৰ দ্বাৰা ৱাকফ), বা (iii) যেতিয়া উত্তৰাধিকাৰীৰ দাবী সমাপ্ত হোৱাৰ পিছত দান (ৱাকফ-আলাল-আউলাদ) ।
বিধেয়কখনত কোৱা হৈছে যে কমেও পাঁচ বছৰ ধৰি ইছলাম ধৰ্ম পালন কৰা এজন ব্যক্তিয়েহে ৱাকফ ঘোষণা কৰিব পাৰে । ই স্পষ্ট কৰে যে ব্যক্তিজনে ঘোষণা কৰা সম্পত্তিৰ গৰাকী হ'ব লাগিব । ই ব্যৱহাৰকাৰীক ৱাকফ কৰাৰ পৰা দূৰ কৰে, য'ত সম্পত্তিবোৰ কেৱল ধৰ্মীয় উদ্দেশ্যৰ বাবে দীঘলীয়া ব্যৱহাৰৰ ওপৰত ভিত্তি কৰি ৱাকফ বুলি গণ্য কৰিব পাৰি । ই লগতে কয় যে ৱাকফ-আলাল-আউলাদৰ ফলত মহিলা উত্তৰাধিকাৰীসহ দাতাৰ উত্তৰাধিকাৰীক প্ৰদান কৰা উত্তৰাধিকাৰৰ অধিকাৰ অস্বীকাৰ কৰিব নালাগে ।
ৱাকফ হিচাপে চৰকাৰী সম্পত্তি : বিধেয়কখনে কৈছে যে ৱাকফ বুলি চিনাক্ত কৰা যিকোনো চৰকাৰী সম্পত্তি ৱাকফ হিচাপে মানি লোৱা নহ'ব । অনিশ্চয়তাৰ ক্ষেত্ৰত অঞ্চলটোৰ দণ্ডাধীশে মালিকীস্বত্ব নিৰ্ধাৰণ কৰিব আৰু ৰাজ্য চৰকাৰক প্ৰতিবেদন দাখিল কৰিব । যদি চৰকাৰী সম্পত্তি বুলি গণ্য কৰা হয়, তেওঁ ৰাজহ ৰেকৰ্ড সংশোধন কৰিব ।
সম্পত্তি এটা ৱাকফ হয়নে নাই নিৰ্ধাৰণ কৰাৰ ক্ষমতা : আইনখনে ৱাকফ বোৰ্ডক কোনো এটা সম্পত্তি ৱাকফ হয়নে নহয় তাৰ অনুসন্ধান আৰু নিৰ্ধাৰণ কৰিবলৈ ক্ষমতা প্ৰদান কৰে । বিধেয়কখনে এই ব্যৱস্থাটো আঁতৰাই দিছে
ৱাকফৰ জৰীপ : আইনখনে ৱাকফ জৰীপ কৰিবলৈ এজন জৰীপ আয়ুক্ত আৰু অতিৰিক্ত আয়ুক্ত নিযুক্ত কৰাৰ ব্যৱস্থা কৰিছে । বিধেয়কখনে ইয়াৰ পৰিৱৰ্তে জিলা দণ্ডাধীশসকলক জৰীপটো কৰিবলৈ ক্ষমতা প্ৰদান কৰে । ৰাজ্যৰ ৰাজহ আইন অনুসৰি অমীমাংসিত জৰীপ কৰা হ'ব ।
কেন্দ্ৰীয় ৱাকফ পৰিষদ : কেন্দ্ৰীয় আৰু ৰাজ্য চৰকাৰ আৰু ৱাকফ বোৰ্ডক পৰামৰ্শ দিবলৈ এই আইনখনে কেন্দ্ৰীয় ৱাকফ পৰিষদ গঠন কৰিছে । ৱাকফৰ ভাৰপ্ৰাপ্ত কেন্দ্ৰীয় মন্ত্ৰী পৰিষদৰ অধ্যক্ষ হ'ব । আইন অনুসৰি পৰিষদৰ সকলো সদস্য মুছলমান হ'ব লাগিব আৰু কমেও দুগৰাকী মহিলা হ'ব লাগিব । ইয়াৰ পৰিৱৰ্তে বিধেয়কখনে প্ৰদান কৰিছে যে দুজন সদস্য অনা-মুছলমান হ'ব লাগিব । আইন অনুসৰি, পৰিষদত নিযুক্ত সাংসদ, প্ৰাক্তন ন্যায়াধীশ আৰু বিশিষ্ট ব্যক্তিসকল মুছলমান হোৱাৰ প্ৰয়োজন নাই । নিম্নলিখিত সদস্যসকল মুছলমান হ'ব লাগিব : মুছলমান সংগঠনৰ প্ৰতিনিধি, ইছলামিক আইনৰ পণ্ডিত আৰু ৱাকফ বোৰ্ডৰ অধ্যক্ষ ।
ৱাকফ বোৰ্ডসমূহ : আইনখনত ৰাজ্যৰ পৰা বোৰ্ডলৈ মুছলমানসকলৰ ইলেক্ট'ৰেল কলেজৰ পৰা দুজনলৈকে সদস্য নিৰ্বাচনৰ ব্যৱস্থা কৰা হৈছে : (i) সাংসদ, (i) বিধায়ক আৰু এম এল চি আৰু (iii) বাৰ কাউন্সিলৰ সদস্যসকল । বিধেয়কখনে ইয়াৰ পৰিৱৰ্তে ৰাজ্য চৰকাৰক উপৰিউক্ত পটভূমিৰ প্ৰতিটোৰ পৰা এজন ব্যক্তিক পৰিষদলৈ মনোনীত কৰাৰ ক্ষমতা প্ৰদান কৰে । তেওঁলোক মুছলমান হোৱাৰ প্ৰয়োজন নাই ।
বিধেয়কখনে লগতে কয় যে বোৰ্ডত থাকিব লাগিব : (i) দুজন অনা-মুছলমান সদস্য আৰু (ii) মুছলমানসকলৰ চিয়া, চুন্নী আৰু পিছপৰা শ্ৰেণীৰ কমেও এজনকৈ সদস্য । যদি তেওঁলোকৰ ৰাজ্যখনত ৱাকফ থাকে তেন্তে ইয়াৰ বোহৰা আৰু আগাখানি সম্প্ৰদায়ৰ এজনকৈ সদস্য থাকিব লাগিব । আইনখনে প্ৰদান কৰি যে কমেও দুজন সদস্য মহিলা হ'ব লাগিব । বিধেয়কখনত কোৱা হৈছে যে দুজন মুছলমান সদস্য মহিলা হ'ব লাগিব ।
ন্যায়াধিকৰণ গঠন : আইনখনে ৰাজ্যসমূহক ৱাকফৰ ওপৰত হোৱা বিবাদ সমাধানৰ বাবে ন্যায়াধিকৰণ গঠন কৰিব লাগিব । এই ন্যায়াধিকৰণবোৰৰ অধ্যক্ষ প্ৰথম শ্ৰেণীৰ, জিলা, সত্ৰ বা অসামৰিক ন্যায়াধীশৰ সমতুল্য পদবীৰ ন্যায়াধীশ হ'ব লাগিব । আন সদস্যসকলৰ ভিতৰত আছে : (i) এজন অতিৰিক্ত জিলা দণ্ডাধীশৰ সমান ৰাজ্যিক বিষয়া আৰু (ii) মুছলমান আইন আৰু ন্যায়শাস্ত্ৰত জ্ঞানী এজন ব্যক্তি ।
বিধেয়কখনে দ্বিতীয়টো ন্যায়াধিকৰণৰ পৰা আঁতৰাই দিছে । ইয়াৰ পৰিৱৰ্তে সদস্য হিচাপে নিম্নলিখিতবোৰ প্ৰদান কৰে : (i) ইয়াৰ অধ্যক্ষ হিচাপে এজন বৰ্তমানৰ বা প্ৰাক্তন জিলা আদালতৰ ন্যায়াধীশ আৰু (ii) ৰাজ্য চৰকাৰৰ পদবীৰ যুটীয়া সচিবৰ এজন বৰ্তমানৰ বা প্ৰাক্তন বিষয়া ।
ন্যায়াধিকৰণৰ আদেশৰ ওপৰত আপীল : এই আইনৰ অধীনত, ন্যায়াধিকৰণৰ সিদ্ধান্ত চূড়ান্ত আৰু আদালতত ইয়াৰ সিদ্ধান্তৰ বিৰুদ্ধে আপীল নিষিদ্ধ । উচ্চ ন্যায়ালয়ে বিষয়বোৰ নিজৰ ইচ্ছা অনুসৰি, বোৰ্ডৰ দ্বাৰা কৰা আবেদনত বা এক অসন্তুষ্ট পক্ষৰ দ্বাৰা বিবেচনা কৰিব পাৰে । বিধেয়কখনে ন্যায়াধিকৰণৰ সিদ্ধান্তসমূহক চূড়ান্ত বুলি গণ্য কৰা ব্যৱস্থাসমূহ বাদ দিছে । ন্যায়াধিকৰণৰ আদেশসমূহ ৯০ দিনৰ ভিতৰত উচ্চ ন্যায়ালয়ত আপীল কৰা হ'ব পাৰে ।
কেন্দ্ৰীয় চৰকাৰৰ ক্ষমতা : বিধেয়কখনে কেন্দ্ৰীয় চৰকাৰক এই সম্পৰ্কীয় নিয়ম প্ৰৱৰ্তনত সক্ষমতা প্ৰদান কৰে : (i) পঞ্জীয়ন, (ii) ৱাকফৰ একাউণ্ট প্ৰকাশ আৰু (iii) ৱাকফ বোৰ্ডৰ কাৰ্যক্ৰম প্ৰকাশৰ সন্দৰ্ভত নিয়ম প্ৰস্তুত কৰাৰ ক্ষমতা । আইনখনৰ অধীনত ৰাজ্য চৰকাৰে যিকোনো সময়তে ৱাকফৰ একাউণ্ট অডিট কৰিব পাৰে । বিধেয়কখনে কেন্দ্ৰীয় চৰকাৰক কেগ বা এজন মনোনীত বিষয়াৰ দ্বাৰা এই অডিট কৰাৰ ক্ষমতা প্ৰদান কৰিছে ।
মুছলমান নেতাসকলে বিধেয়কখনৰ কিয় বিৰোধিতা কৰে ?
ৱাকফ আইনৰ প্ৰস্তাৱিত পৰিৱৰ্তনবোৰে মুছলমান নেতা আৰু সম্প্ৰদায়সমূহৰ মাজত উদ্বেগৰ সৃষ্টি কৰিছে । নতুন বিধেয়কখনে ঐতিহাসিক মছজিদ, দৰগাহ আৰু কবৰস্থানসমূহক প্ৰভাৱিত কৰিব পাৰে, যিবোৰ মুছলমানসকলে প্ৰজন্মৰ পৰা প্ৰজন্ম ধৰি ব্যৱহাৰ কৰি আহিছে ।
ইয়াৰে বহুতো সম্পত্তিত আইনী নথিপত্ৰৰ অভাৱ আছে, যিবোৰ মৌখিকভাৱে বা ৰেকৰ্ড অবিহনে দান কৰা হৈছে । এই পৰিৱৰ্তনবোৰে ৱাকফ সম্পত্তিৰ ওপৰত মুছলমানৰ নিয়ন্ত্ৰণ সীমিত কৰিব পাৰে আৰু ৱাকফ বোৰ্ডৰ ক্ষমতা হ্ৰাস কৰিব পাৰে । সমালোচকসকল চিন্তিত যে ৱাকফ বোৰ্ডত অনা-মুছলমানসকলক অন্তৰ্ভুক্ত কৰা আৰু সম্পত্তিৰ স্থিতি পুনৰ স্থাপন কৰিলে সম্প্ৰদায়ৰ স্বায়ত্ত শাসন হ্ৰাস হ'ব পাৰে ।
